AI đang viết lại cách học và làm việc
AI trong học tập là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tiếp nhận kiến thức, nghiên cứu và thực hiện nhiệm vụ, đồng thời đòi hỏi người học biết đánh giá kết quả và chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Đây không còn là xu hướng xa vời: AI tự chủ đang làm thay đổi cách con người học, nghiên cứu và làm việc, khiến năng lực thích ứng trở thành yêu cầu thiết thực. Tại Hà Nội ngày 5/11, Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam 2026 với chủ đề “AI tự chủ và tương lai của việc học” tập trung thảo luận về những chuyển biến ấy. Trong lập trình, chẳng hạn, con người có thể điều phối các tác nhân AI để thiết kế, viết mã, kiểm thử và đánh giá hệ thống thay vì tự hoàn thành từng công đoạn. Điều đó không khiến con người hết vai trò; trái lại, nó nâng giá trị của khả năng đặt vấn đề, giám sát và phán đoán.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh tại sự kiện rằng học tập suốt đời là điều kiện để theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ. Đây là lời cảnh báo đáng lưu tâm: khi công cụ và quy trình đổi nhanh, kiến thức từng hữu ích có thể sớm mất giá trị nếu người học ngừng cập nhật. Dùng AI cho bài tập hay công việc có thể tiết kiệm thời gian, nhưng không tự động tạo ra hiểu biết hay năng lực nghề nghiệp. Người học cần chuyển từ câu hỏi “công cụ này làm được gì?” sang “nó hoạt động ra sao, sai ở đâu và phù hợp với bài toán nào?”.
Dùng công cụ không đồng nghĩa làm chủ công nghệ
Biết viết yêu cầu cho một ứng dụng AI là kỹ năng có ích, nhưng xem đó là toàn bộ kỹ năng AI sẽ khiến người học dễ phụ thuộc vào kết quả máy tạo ra. Bộ trưởng Vũ Hải Quân lưu ý rằng sử dụng thành thạo công cụ không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ; người học cần hiểu bản chất, nền tảng khoa học, khả năng và giới hạn của AI. Nếu thiếu nền tảng ấy, họ khó nhận ra câu trả lời sai, đánh giá rủi ro hoặc biết lúc nào cần kiểm chứng bằng nguồn khác. Hiểu công nghệ cũng giúp nối kiến thức với bài toán thực tế, thay vì dừng ở thao tác trên giao diện.
Lời khuyên này đặc biệt quan trọng với sinh viên chọn AI làm ngành học, nhưng không chỉ dành cho họ. Người làm trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng cần tư duy độc lập để phân biệt hỗ trợ hữu ích với sự phụ thuộc. Tò mò, chủ động khám phá và khả năng tự học không phải phẩm chất phụ trợ; đó là cách duy trì năng lực khi quy trình nghề nghiệp thay đổi. Người học nên thường xuyên cập nhật kiến thức, thử nghiệm có mục tiêu và tự kiểm tra kết quả AI, thay vì chỉ ghi nhớ một bộ mẹo có thể lỗi thời.
Đào tạo phải chuyển từ sử dụng sang hiểu và sáng tạo
Khi AI tham gia nhiều công đoạn, đào tạo không thể chỉ dạy cách dùng phần mềm hiện có. Cơ sở giáo dục cần giúp người học nắm kiến thức nền, biết nghiên cứu, đặt câu hỏi và vận dụng công nghệ để giải quyết vấn đề; đồng thời tạo cơ hội thực hành trong những hình thức làm việc có AI hỗ trợ. Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết đang đổi mới giảng dạy, học tập và nghiên cứu gắn với AI, kết hợp trao đổi học thuật, hợp tác quốc tế và thực hành ứng dụng. Hướng đi này đáng khích lệ, nhưng cần trở thành năng lực phổ biến chứ không chỉ là hoạt động riêng lẻ.
Đào tạo nhân lực AI cũng không thể là việc riêng của trường đại học. Theo Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy, Nhà nước định hướng chiến lược và chính sách, nhà trường đào tạo nhân lực và nghiên cứu nền tảng, còn doanh nghiệp thúc đẩy thương mại hóa và ứng dụng vào thực tế. Sự phối hợp này cần gắn chương trình học với các vấn đề thật, để người học không chỉ vận hành sản phẩm sẵn có mà còn có khả năng nghiên cứu và phát triển giải pháp. Muốn tiến tới làm chủ công nghệ, cần đầu tư đồng thời vào tri thức nền và môi trường ứng dụng.
Học tập suốt đời là năng lực nghề nghiệp
Không ai có thể dự đoán chính xác công cụ AI sẽ thay đổi thế nào, nhưng có thể chuẩn bị bằng thói quen cập nhật kiến thức. Học tập suốt đời không có nghĩa học mọi thứ liên tục; đó là năng lực nhận ra điều mình chưa biết, chọn nội dung cần học và kiểm chứng khả năng áp dụng. Với người học, cách làm thiết thực là củng cố nền tảng chuyên môn, theo dõi tiến bộ công nghệ liên quan đến công việc, rồi thực hành và đánh giá kết quả. Cách học này giúp tránh hai thái cực: sợ AI đến mức né tránh, hoặc tin công cụ đến mức giao phó toàn bộ suy nghĩ.
AI4VN được kỳ vọng tiếp tục mở rộng sự tham gia của cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp; ban tổ chức cũng được đề nghị thường xuyên đánh giá, rút kinh nghiệm và cải tiến sự kiện trong những năm tiếp theo. Đó là một phần của hệ sinh thái học hỏi, nhưng trách nhiệm cập nhật vẫn thuộc về mỗi người và mỗi cơ sở đào tạo. Khi kiến thức chuyên sâu có thể nhanh chóng trở nên cũ, thái độ tự học cùng hiểu biết về giới hạn công nghệ mới giúp người học giữ quyền chủ động. Thông điệp cốt lõi rất rõ: đừng chỉ học cách dùng AI; hãy học đủ để đánh giá, định hướng và tạo ra giá trị cùng AI.
