Đốt rác đã đổi tỷ lệ xử lý, chưa xóa được nút thắt
Đốt rác phát điện là phương thức xử lý chất thải bằng công nghệ đốt, đồng thời thu hồi năng lượng để sản xuất điện, qua đó giảm lượng rác phải đưa đi chôn lấp. Với rác sinh hoạt Hà Nội, hướng đi này đã tạo chuyển biến rõ về khâu xử lý cuối cùng, nhưng chưa thể thay thế một hệ thống phân loại và thu gom vận hành đồng bộ.
Tại phiên chất vấn về môi trường ngày 22/10, Thường trực HĐND TP Hà Nội đặt ra các vấn đề về quy hoạch, phân loại và chất lượng vệ sinh sau phân cấp. Thành phố hiện xử lý 83% rác sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện, còn tỷ lệ chôn lấp là 17%; hai nhà máy đang hoạt động góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp. Đây là kết quả đáng kể, nhưng tỷ lệ xử lý cao không đồng nghĩa rác đã được quản lý tốt từ lúc phát sinh đến khi tới nhà máy.
Hà Nội đặt mục tiêu đến hết năm 2027 cơ bản xử lý toàn bộ lượng rác phát sinh bằng các giải pháp phù hợp. Muốn đạt mục tiêu ấy, thành phố cần nhìn cả chuỗi dịch vụ, thay vì xem công suất đốt là thước đo duy nhất.
Rác tồn lưu cho thấy khâu đầu nguồn còn yếu
Điểm yếu dễ thấy nhất nằm trước cổng nhà máy. Qua giám sát, một số khu vực vẫn có điểm tồn lưu, chân rác; một số phường chưa bố trí được nơi tập kết. Phân loại rác tại nguồn chưa đồng bộ, tình trạng đổ trộm còn tiếp diễn, trong khi thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế chưa hình thành. Khi những điều kiện này thiếu, rác lẫn lộn và khó thu hồi vật liệu, còn người dân phải sống cạnh các điểm tập kết kéo dài.
Vì vậy, phân loại không thể chỉ là lời kêu gọi hộ gia đình nếu thiếu địa điểm tập kết, lịch thu gom phù hợp và đầu ra cho vật liệu tái chế. Đại biểu HĐND Nguyễn Thị Diễm Hằng cũng đề nghị làm rõ sự tương thích giữa chủ trương ưu tiên phân loại, tái chế với việc đầu tư các dự án đốt rác phát điện. Đây là câu hỏi đúng trọng tâm: nếu hệ thống dựa quá nhiều vào lò đốt, động lực tách riêng những dòng rác có thể tái chế sẽ yếu đi.
Thành phố cần xác định rõ rác nào phải tái sử dụng, tái chế và phần nào mới đưa đi đốt; đồng thời xây dựng đầu ra cho vật liệu thu hồi. Nếu thiếu các bước ấy, tỷ lệ đốt cao có thể giải quyết lượng rác trước mắt mà chưa giảm lãng phí tài nguyên.
Ranh giới phường không nên chia cắt một tuyến thu gom
Thu gom rác Hà Nội còn gặp một nghịch lý do cách chia địa bàn. Từ tháng 7/2025, nhiệm vụ được phân cấp cho 126 xã, phường, khiến phạm vi dịch vụ bị chia nhỏ; số gói thầu tăng từ 30 ở các quận trước đây lên 126 gói. Một số tuyến phố đi qua nhiều xã, phường nên việc thu gom ở đầu, giữa và cuối tuyến thiếu phối hợp. Rác vì thế có thể bị chuyển từ khu vực này sang khu vực khác, gây bức xúc cho cư dân.
Đây không phải vấn đề có thể khắc phục bằng cách giao thêm trách nhiệm riêng cho từng phường. Trước khi phân cấp, thành phố từng xây dựng phương án tổ chức thu gom, vận chuyển theo sáu khu vực để chuẩn hóa phương tiện và điều hành. Nay, khi chất lượng gói thầu, hạ tầng, thời gian và thiết bị khác nhau giữa địa phương, một con phố có thể nhận dịch vụ không đồng đều.
Thành phố nên điều phối theo toàn tuyến và công bố tiêu chuẩn dịch vụ chung, thay vì để ranh giới hành chính trở thành ranh giới trách nhiệm. Với các địa phương đã ký hợp đồng vệ sinh môi trường, Hà Nội cho biết sẽ rà soát, nghiên cứu phương án phù hợp khi hợp đồng hết hạn để báo cáo cấp có thẩm quyền.
Rác xây dựng là áp lực riêng, không thể nhập chung bài toán sinh hoạt
Áp lực môi trường không chỉ đến từ túi rác gia đình. Hà Nội phát sinh khoảng 3.000 tấn chất thải rắn xây dựng mỗi ngày trong bối cảnh nhiều công trình, dự án đang triển khai; nếu không kiểm soát và xử lý đúng quy định, nguồn thải này có thể làm tăng ô nhiễm, nhất là ô nhiễm không khí. Đây là dòng chất thải cần được theo dõi riêng, từ công trường đến điểm tiếp nhận, thay vì để thất thoát rồi đổ trộm.
Thành phố đã quy hoạch tám vị trí xử lý chất thải xây dựng, tổng công suất 7.640 tấn mỗi ngày đến năm 2030; bốn vị trí đang được triển khai đầu tư với công suất 3.680 tấn mỗi ngày. Kế hoạch cũng đề cập các điểm tiếp nhận, tập kết tạm thời và cơ sở xử lý, tái chế mới, dự kiến lần lượt hoàn thành trong năm 2026 hoặc quý I/2027. Tuy nhiên, có công suất trên quy hoạch chưa đủ: cần kiểm soát nguồn phát sinh, thực thi quy định và tạo đầu ra cho vật liệu tái chế.
Kết quả 83% đốt phát điện là bước tiến, nhưng chưa thể che lấp các khoảng trống từ phân loại tại nguồn đến điều phối xe thu gom và quản lý rác xây dựng. Hà Nội chỉ có thể giảm chôn lấp bền vững khi nhà máy, phường xã, đơn vị dịch vụ và người dân cùng vận hành trong một chuỗi thống nhất. Ưu tiên tiếp theo không chỉ là xử lý nhiều hơn, mà là để rác được phân loại, thu gom và chuyển đúng nơi ngay từ đầu.
