Lời hứa về một tương lai không còn khan hiếm
Kinh tế dư thừa là viễn cảnh trong đó tự động hóa và năng suất tăng cao giúp hàng hóa, dịch vụ trở nên sẵn có đến mức phần lớn nhu cầu thiết yếu không còn bị giới hạn bởi lao động hay nguồn lực khan hiếm. Elon Musk cho rằng nếu AI siêu thông minh đưa thế giới đến trạng thái ấy, tiết kiệm tiền cho tương lai xa có thể trở nên vô nghĩa. Ngày 29/10, nhà sáng lập SpaceX nêu ý kiến này trên X khi trả lời một người dùng; trước đó, trong podcast phát hành hồi tháng 1, ông cũng nói không cần quá lo tích lũy cho tuổi nghỉ hưu trong một hoặc hai thập kỷ tới. Đó là dự báo lớn, không phải lời khuyên tài chính đã được chứng minh. Sức hấp dẫn của nó nằm ở niềm tin rằng AI và robot sẽ làm tăng năng suất đến mức nguồn cung đáp ứng được hầu hết mong muốn của con người.
AI có thể mở rộng tiếp cận y tế và thu nhập
Musk không chỉ hình dung máy móc làm việc nhanh hơn; ông dự báo AI có thể giúp tạo ra nguồn cung dồi dào, từ học tập miễn phí đến chăm sóc y tế tốt hơn hiện nay. Ngày 7/11, trong cuộc phỏng vấn với doanh nhân Ron Baron, ông nói trí tuệ siêu việt có thể đáp ứng dư thừa nhu cầu nhân loại, đem lại thu nhập toàn cầu rất cao và dịch vụ y tế vượt mức tốt nhất hiện có. Ông cũng cho rằng năng lượng là nền tảng của phát triển văn minh, còn tiềm năng khai thác năng lượng Mặt Trời mở ra dư địa tăng trưởng lớn. Nếu những điều kiện ấy thành hiện thực, tiết kiệm tiền có thể mang ý nghĩa khác: ít tập trung vào việc dành dụm để mua dịch vụ đắt đỏ, nhiều hơn vào lựa chọn và an toàn trong giai đoạn chuyển đổi. Nhưng năng lực kỹ thuật tạo ra dịch vụ không đồng nghĩa mọi người tự động tiếp cận được chúng.
Khoảng cách giữa sản lượng và quyền tiếp cận
Điểm yếu trong lập luận của Musk là bước nhảy từ năng suất cao sang thịnh vượng được chia sẻ rộng rãi. AI có thể làm tăng sản lượng, nhưng điều đó không tự trả lời ai sở hữu robot, ai có việc làm và ai nhận phần lợi ích do tự động hóa tạo ra. Chính Musk thừa nhận quá trình chuyển đổi sẽ không suôn sẻ và từng đề xuất chính phủ trợ cấp tiền mặt cho mọi người nếu AI gây mất việc. Đề xuất ấy cho thấy viễn cảnh dư thừa vẫn cần chính sách phân phối và một cơ chế bảo đảm thu nhập; nếu không, hàng hóa có thể dồi dào trên lý thuyết nhưng người mất việc vẫn thiếu khả năng chi trả. Ngay cả dự báo về nền kinh tế đa hành tinh hay tiền tệ truyền thống mất vai trò cũng chưa giải quyết câu hỏi thiết thực hơn: trong lúc chuyển đổi, ai thanh toán tiền nhà, chăm sóc sức khỏe và tuổi già?
Đừng biến dự báo công nghệ thành kế hoạch nghỉ hưu
Vì tương lai còn bất định, lời khuyên thận trọng vẫn đáng nghe hơn một viễn cảnh hấp dẫn. Các chuyên gia tài chính cá nhân và AI được hỏi đều khuyến nghị tiếp tục tiết kiệm cho tuổi nghỉ hưu, bởi Musk có thể dự đoán sai. Điều này không phủ nhận tiềm năng của AI và robot; nó phân biệt khả năng công nghệ với kết quả kinh tế và xã hội. Năng suất có thể tăng trước khi chính sách, thị trường lao động và quyền tiếp cận dịch vụ kịp thích nghi. Với người bình thường, lựa chọn khôn ngoan không phải đặt cược toàn bộ vào việc tiền sẽ trở nên vô nghĩa, mà là chuẩn bị cho nhiều kịch bản và theo dõi cách lợi ích được phân phối. Musk có thể đúng về hướng biến đổi, nhưng chưa đưa ra lý do đủ chắc để ai đó từ bỏ kế hoạch tài chính của mình.
