Saxophone bước ra khỏi không gian sang trọng, đi vào quán cà phê bình dân
Saxophone quán cà phê ở TP.HCM là những buổi biểu diễn âm nhạc sống diễn ra ngay trong không gian quán cà phê bình dân, nơi khách chỉ cần gọi một thức uống phổ thông đã có thể thưởng thức tiếng kèn trữ tình, thay vì phải đến phòng trà, nhà hàng hay khách sạn cao cấp thường gắn với hóa đơn lớn và bầu không khí cầu kỳ. Đây là một thay đổi nhỏ nhưng có ý nghĩa, vì nó cởi bỏ lớp nhãn “xa xỉ” gắn lâu nay với saxophone, kéo thể loại âm nhạc này về với đời sống hàng ngày. Ở một quán cà phê trên đường Phạm Văn Đồng, P.Thủ Đức, buổi diễn saxophone chưa bắt đầu mà khách đã xếp hàng dài trước quầy gọi nước, những bàn có vị trí đẹp kín chỗ, nhân viên phải kê thêm ghế liên tục để đón khách. Hình ảnh ấy nói thẳng rằng âm nhạc sống TP.HCM không còn là cuộc chơi của những không gian đắt đỏ. Nó đang âm thầm dịch chuyển về phía những người muốn giải trí mà không chịu được kiểu chi tiêu “tiền triệu mỗi tối”.
Một ly nước, cả buổi nhạc: định nghĩa lại sự sang của âm nhạc sống
Điều thú vị nhất của trào lưu saxophone quán cà phê không nằm ở kỹ thuật biểu diễn, mà ở việc nó đánh sập suy nghĩ: muốn nghe saxophone phải tốn nhiều tiền trong không gian sang trọng. Phạm Tuấn (29 tuổi, ngụ đường Kha Vạn Cân, P.Linh Xuân) thừa nhận trước đây anh luôn nghĩ phải đến phòng trà hay nhà hàng, chi phí chắc chắn không rẻ, nhưng bây giờ “chỉ cần gọi một ly nước là có thể ngồi nghe cả buổi”. Câu nói ấy nên được ghi lại như một cột mốc nhỏ của âm nhạc sống TP.HCM. Chị Ngô Thị Tuyết Nhung (32 tuổi, Hoàng Hữu Nam, P.Tăng Nhơn Phú) cũng từng mặc định saxophone thuộc về nhà hàng lớn, khách sạn hay du thuyền – những nơi chỉ ghé trong dịp đặc biệt. Nay, khi được nghe ngay tại quán cà phê bình dân, chị thấy mọi thứ gần gũi và thoải mái hơn. Sự sang ở đây không còn nằm trên hóa đơn, mà nằm trong cảm giác được ngồi giữa sân vườn thoáng mát, nhịp chân theo tiếng kèn mà không phải cân nhắc ví tiền.
Không khí sân vườn và tiếng kèn: quán cà phê bình dân thành “đêm nhạc thu nhỏ”
Khi tiếng saxophone vang lên giữa sân vườn rộng và thoáng, không gian rộn ràng của quán cà phê bình dân bỗng lắng lại, giống một đêm nhạc ngoài trời thu nhỏ. Khách ngồi thành từng nhóm quanh khu vực biểu diễn, điện thoại được dựng sẵn để ghi hình, người khe khẽ hát theo, người tựa lưng thư giãn và nhịp chân theo giai điệu. Đó là sự kết hợp hiếm thấy giữa văn hóa cà phê giá rẻ và âm nhạc sống dễ tiếp cận. Theo anh Nguyễn Nam (33 tuổi, ngụ P.Dĩ An), khoảng hơn 1 năm trở lại đây, ngày càng nhiều nghệ sĩ saxophone tự do biểu diễn ở quán cà phê TP.HCM, các quán cũng đưa saxophone vào chương trình âm nhạc định kỳ. Khán giả tìm đến những buổi diễn này vì đủ lý do: xem video trên mạng xã hội rồi tò mò, lấy quán làm điểm hẹn cuối tuần, hoặc tình cờ ghé qua nhưng bị tiếng nhạc giữ chân. Nghĩa là saxophone đang bám rễ vào thói quen đi cà phê của người thành phố, chứ không còn là trải nghiệm hiếm hoi.
Từ Khe Sanh đến Sài Gòn: cà phê và âm nhạc đều cần một “con mắt mới”
Cách TP.HCM biến saxophone thành trải nghiệm bình dân có một điểm tương đồng thú vị với hành trình cà phê Khe Sanh được nâng lên thành du lịch trải nghiệm. Ở Khe Sanh, anh Nguyễn Bôn (33 tuổi, thôn Tân Xuyên) không bán cà phê đơn thuần, mà “bán cả trải nghiệm uống cà phê giữa đồi”, băng qua những đồi cà phê đẫm sương, tự tay pha cà phê giữa cánh đồng điện gió. Nhiều du khách đến Khe Sanh chỉ vì nhớ cảm giác buổi sáng bình yên, sống chậm giữa núi rừng. Thế hệ trước ở vùng cà phê này giữ cây bằng đôi tay chai sần, vất vả gánh những bao cà phê thô bạc màu, có năm giá xuống thấp, nhiều người ngồi hàng giờ nhìn cà phê vừa hái mà không nói. Thế hệ trẻ thì “nhúng” hạt cà phê vào không gian văn hóa, du lịch; kéo người ta đến tận rẫy thay vì chờ khách mua cà phê mang đi. Câu chuyện saxophone chui ra khỏi phòng trà để hòa vào quán cà phê bình dân ở TP.HCM cũng là kết quả của kiểu nhìn mới như thế: nhìn một thứ quen thuộc bằng con mắt đời sống, không bằng con mắt xa xỉ.
Giới hạn và cơ hội: âm nhạc sống bình dân có thể đi xa tới đâu?
Âm nhạc sống TP.HCM trong quán cà phê bình dân đang có lợi thế lớn: khách địa phương dễ tiếp cận, không bị rào cản chi phí, có thể trò chuyện, chụp ảnh, ngồi một mình mà không thấy quá ồn vì saxophone nhẹ nhàng hơn nhiều loại nhạc live khác. Nhưng để mô hình này bền vững, vẫn có những giới hạn cần nhìn thẳng. Câu chuyện cà phê Khe Sanh nhắc nhở rằng bất kỳ trải nghiệm nào gắn với cà phê – từ du lịch đến âm nhạc – đều chỉ bền khi phía sau là một hệ thống làm nghề tử tế. Ở vùng núi, người trồng đang cố gắng liên kết, hợp tác, chia sẻ để cà phê trở thành sinh kế và thương hiệu, đặc biệt là không ngâm nước làm tăng trọng lượng cà phê để bán. Trong thành phố, nếu quán cà phê bình dân muốn giữ được saxophone như một bản sắc, họ cũng cần đầu tư nghiêm túc vào nghệ sĩ, âm thanh, cách tổ chức, chứ không đối xử với âm nhạc như một thứ “cho vui”. Âm nhạc sống bình dân sẽ đi xa đến mức nào phụ thuộc vào việc chúng ta có coi đó là một phần văn hóa đời sống, tương tự cách xã A Dơi chọn cà phê làm mũi nhọn nông nghiệp, mở rộng vùng trồng và hỗ trợ cây giống, phân bón để xây dựng đường dài. Nếu âm nhạc được nhìn bằng cùng sự kiên nhẫn ấy, saxophone quán cà phê đủ sức trở thành một nét riêng của thành phố, chứ không dừng lại ở vài video gây sốt trên mạng.
