Từ sản phẩm vùng cao đến nông sản thương hiệu: câu chuyện đổi vai của người trẻ
Những người trẻ vùng cao đang biến thổ cẩm, gừng bản địa và cam Navel thành nông sản thương hiệu bằng cách kết hợp bảo tồn văn hóa, ứng dụng công nghệ số và du lịch nông trại, qua đó nâng giá trị sản phẩm vùng cao từ hàng hóa thô lên trải nghiệm văn hóa có chiều sâu, mang lại thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương. Khác với hình ảnh vùng cao gắn với nghèo khó, thế hệ khởi nghiệp nông thôn mới đang chủ động thiết kế câu chuyện thương hiệu, định vị sản phẩm ở phân khúc cao cấp và kéo du khách về với bản làng. Họ không chấp nhận việc bản sắc chỉ tồn tại trong lễ hội hay bảo tàng, mà đưa thổ cẩm hiện đại, gừng chế biến, cam Navel Phiêng Khoài vào đời sống hàng ngày của khách hàng thành thị. Đó là một lựa chọn mang tính phản biện với cách phát triển nông thôn cũ: thay vì rời quê, họ chọn ở lại và nâng tầm quê hương.
Thổ cẩm hiện đại ở Bắc Hà: khi phụ nữ H’Mông trở thành nhà thiết kế và hướng dẫn viên
Tại xã Bắc Hà, dự án khôi phục và phát triển làng nghề H’Mông Hoa do Ly Thị Rua và Sùng Thị Xoa dẫn dắt là minh chứng rõ ràng cho tư duy mới: bảo tồn văn hóa phải đi cùng dòng tiền. Trước sức ép của hàng công nghiệp giá rẻ, nghề thêu tay, vẽ sáp ong, may trang phục từng đứng bên bờ mai một. Thay vì than thở, nhóm trẻ chọn biến họa tiết thổ cẩm thành túi xách, ví, túi đựng máy tính – những sản phẩm có tính ứng dụng cao, phù hợp đời sống hiện đại. Họ định giá bộ trang phục H’Mông Hoa ở mức 5,5 triệu đồng, túi xách 0,3 triệu đồng, ví 70.000 đồng – một tuyên bố rằng lao động thủ công và bản sắc không phải thứ rẻ tiền. Quan trọng hơn, mô hình tạo việc làm cho 15 phụ nữ với thu nhập bình quân 6,5 triệu đồng/tháng, gắn sinh kế với trách nhiệm giữ nghề.
Điểm sắc sảo trong cách làm của nhóm là đưa trải nghiệm văn hóa vào trung tâm sản phẩm. Khách đến Bản Phố không chỉ mua đồ lưu niệm mà còn được tự tay vẽ sáp ong, nghe giải thích từng hoa văn và câu chuyện đời sống phụ nữ vùng cao. Đây không phải kiểu du lịch "xem cho biết" mà là quá trình để du khách chạm vào văn hóa, làm ra một phần sản phẩm và mang về kỷ niệm cá nhân. Nhóm còn bán hàng trên Facebook, Zalo, TikTok, TikTok Shop, khuyến khích khách chia sẻ trải nghiệm để tăng nhận diện thương hiệu. Cách họ chăm sóc khách sau bán hàng cho thấy tư duy kinh doanh bài bản, khác xa hình ảnh "bán xong là hết" vốn phổ biến ở vùng nông thôn. Thổ cẩm hiện đại ở Bắc Hà vì thế không chỉ là hàng hóa, mà là cầu nối giữa bản sắc H’Mông và thị trường toàn quốc.
Hương gừng Sín Chéng: giải bài toán “được mùa mất giá” bằng tư duy chế biến
Nếu thổ cẩm là câu chuyện bản sắc, thì gừng Sín Chéng là bài học kinh tế nông thôn: nông sản vùng cao chỉ có giá trị khi thoát khỏi thân phận nguyên liệu thô. Tại xã Sín Chéng, cô giáo Lương Thị Minh Thu cùng cộng sự và học sinh đã chọn khởi nghiệp với cây gừng bản địa – loại có hàm lượng tinh dầu cao, vị cay nồng nhưng lâu nay chỉ bán tươi với giá bấp bênh, phụ thuộc thương lái. Trước cảnh "được mùa mất giá", nhóm nghiên cứu và đưa ra thị trường năm dòng sản phẩm: nước cốt gừng, tinh bột gừng, bã gừng, kẹo gừng, mứt gừng, với giá từ 25.000 đến 75.000 đồng, phù hợp nhiều nhóm khách hàng. Câu nói của Lương Thị Minh Thu – "Mục tiêu của chúng tôi là phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe tiện lợi từ nông sản sạch" – cho thấy họ định vị gừng không chỉ là gia vị mà là sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Điều đáng chú ý là cách nhóm kết nối chuỗi giá trị: từ hộ nông dân, ban quản lý chợ đến các kênh tạp hóa, mạng xã hội và mục tiêu đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, siêu thị toàn quốc. Họ không dừng ở khâu chế biến mà xây dựng đường đi cho nông sản thương hiệu. Việc hoàn thiện hồ sơ đánh giá, phân hạng OCOP cho "Hương gừng Sín Chéng" cho thấy tham vọng biến một sản phẩm vùng cao thành thương hiệu uy tín được công nhận rộng rãi. Đây là bước đi quan trọng: khi gắn với OCOP, gừng Sín Chéng không còn là hàng hóa vô danh mà có chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện địa phương. Từ mô hình này có thể thấy khởi nghiệp nông thôn vùng cao đang chuyển từ bán nông sản sang bán giải pháp sức khỏe, từ phụ thuộc thương lái sang chủ động xây dựng thương hiệu.
Cam Navel Phiêng Khoài: nông sản vùng cao bước vào bản đồ du lịch nông trại
Ở Phiêng Khoài, câu chuyện nâng tầm nông sản vùng cao được viết bằng màu cam Navel – giống cam rốn lồi quả to, vỏ mỏng, mọng nước, không hạt, vị ngọt đậm và hương thơm đặc trưng. Từ vài vườn cây ăn quả, nơi đây đang trở thành điểm đến cho những chuyến tham quan, trải nghiệm ngắn ngày, đặc biệt vào mùa thu hoạch khi cảnh sắc thay đổi theo từng thời điểm. Vườn cam của gia đình Đinh Văn Vân, thành viên HTX Kiên Cường, với khoảng 500 cây đang cho thu hoạch và hơn 500 cây mới trồng, dự kiến sản lượng 50 tấn, đã trở thành điểm hút du khách. Họ mở cửa vườn miễn phí, giới thiệu kỹ thuật trồng, chăm sóc, cho khách tự tay chọn trái chín và bán ngay tại vườn với giá khoảng 60.000 đồng/kg. Đây là mô hình du lịch nông trại điển hình: nông dân không chỉ bán quả mà bán trải nghiệm mùa vụ.
Ở tầm xã, Phiêng Khoài hiện có khoảng 50 ha cam Navel, trong đó 20 ha đã cho thu hoạch ổn định với năng suất 20–25 tấn/ha; sản lượng dự kiến khoảng 500 tấn, mùa thu hoạch kéo dài từ giữa tháng 10 đến đầu năm sau. Thời gian mùa vụ dài giúp các nhà vườn kết hợp quảng bá, tiêu thụ nông sản với đón khách tham quan theo mùa, từng bước phát triển du lịch gắn với sản xuất nông nghiệp. Chính quyền địa phương định hướng xây dựng thương hiệu cam Navel gắn với tiêu chuẩn VietGAP, OCOP, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR để nâng uy tín và sức cạnh tranh. Đồng thời, kế hoạch kết nối nhà sáng tạo nội dung, người ảnh hưởng livestream bán hàng trên TikTok, Facebook cho thấy tư duy dùng công nghệ số để mở rộng thị trường. Cam Navel Phiêng Khoài vì thế không chỉ là trái cây ngon mà là biểu tượng cho cách vùng cao bước vào chuỗi giá trị hiện đại.
Khi bảo tồn văn hóa gặp kinh tế thị trường: hướng đi bền vững cho khởi nghiệp nông thôn
Điểm chung của thổ cẩm Bắc Hà, gừng Sín Chéng và cam Navel Phiêng Khoài là sự hòa quyện giữa bảo tồn và kinh doanh. Dự án làng nghề H’Mông Hoa được đánh giá là điểm sáng cho tư duy kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế du lịch, trong khi "Hương gừng Sín Chéng" hướng tới trở thành thương hiệu uy tín của vùng cao thông qua OCOP, và cam Navel Phiêng Khoài được định hướng xây dựng thương hiệu gắn với tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc. Những mô hình này cho thấy một chân lý: văn hóa chỉ sống lâu nếu gắn với sinh kế. Khi phụ nữ H’Mông có thu nhập 6,5 triệu đồng/tháng từ thổ cẩm, khi người trồng gừng thoát cảnh "được mùa mất giá", khi mùa cam Navel mang lại nguồn thu và mở ra du lịch trải nghiệm, thì cộng đồng có lý do để giữ nghề, giữ đất, giữ bản sắc.
Từ hai mô hình ở Lào Cai, có thể thấy khởi nghiệp vùng cao không chỉ nhắm tới lợi nhuận mà còn phát huy giá trị bản địa, tạo sinh kế và lợi ích thiết thực cho cộng đồng. Cùng với sự hỗ trợ của tổ chức Đoàn, Hội Phụ nữ, chính quyền qua các cuộc thi ý tưởng, hỗ trợ vốn, kết nối thị trường, ngày càng nhiều thanh niên mạnh dạn khởi nghiệp ngay trên quê hương. Ở Phiêng Khoài, việc nâng cao chất lượng nông sản, mở rộng thị trường và khai thác du lịch vườn cây đang từng bước gia tăng giá trị nông sản, quảng bá hình ảnh vùng biên, tạo động lực phát triển kinh tế bền vững. Kết luận không khó: nếu muốn nông thôn không bị bỏ lại phía sau, cần đặt niềm tin và nguồn lực vào những người trẻ đang biến sản phẩm vùng cao thành câu chuyện thương hiệu gắn với trải nghiệm văn hóa. Họ chính là thế hệ viết lại bản đồ kinh tế cho miền núi bằng ngôn ngữ của thổ cẩm hiện đại, du lịch nông trại và nông sản thương hiệu.
