AI điều khiển đèn giao thông: từ khái niệm đến quyết định chính sách
AI điều khiển đèn giao thông là việc sử dụng các thuật toán trí tuệ nhân tạo để thu thập dữ liệu, phân tích tình hình lưu thông theo thời gian thực và tự động điều chỉnh chu kỳ đèn tín hiệu nhằm tối ưu hóa giao thông đô thị, giảm ùn tắc và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng hiện hữu. Trong bối cảnh ùn tắc đã trở thành nỗi bức xúc thường nhật, gây lãng phí thời gian, giảm năng suất lao động và làm suy giảm chất lượng sống của hàng triệu người dân đô thị, việc TP.HCM lựa chọn AI làm trung tâm của giải pháp ùn tắc giao thông không phải là câu chuyện công nghệ cho có, mà là một quyết định mang tính ưu tiên cho người tham gia giao thông. Ngày 2/10, Sở Xây dựng TP.HCM cho biết đang nghiên cứu ứng dụng AI điều khiển hệ thống đèn tín hiệu tại các khu vực ngoài Vành đai 2 như Quốc lộ 51, Quốc lộ 13, Mỹ Phước - Tân Vạn.
Không chỉ dự báo: AI phải hiểu được vì sao kẹt xe xảy ra
Điểm khác biệt đáng chú ý trong cách TP.HCM tiếp cận là chuyển trọng tâm từ dự báo sang lý giải nguyên nhân kẹt xe. Các hệ thống dự báo giao thông hiện nay chủ yếu cho biết nơi nào sắp ùn tắc, nhưng thường không trả lời được câu hỏi “vì sao”. Nghiên cứu của Phạm Việt Hưng và cộng sự tại một trường đại học quốc tế chỉ ra rằng, để xử lý ùn tắc, thành phố phải nhận diện được yếu tố gây ùn tắc chứ không dừng ở mức đoán trước tình huống. Họ kết hợp máy học với AI giải thích, dùng một mô hình phân tích mẫu hình giao thông và một công cụ nhận diện các yếu tố đứng sau dự báo. Kết quả cho thấy vị trí tuyến đường có thể tác động mạnh hơn kỳ vọng tới tình trạng ùn tắc; khi bỏ dữ liệu vị trí khỏi mô hình, độ chính xác giảm rõ rệt. Đây là lời cảnh báo: nếu chỉ chăm chăm vào khung giờ cao điểm mà bỏ qua tính chất từng nút giao, mọi nỗ lực tối ưu hóa giao thông đô thị sẽ dễ đi chệch hướng.
Hệ thống tín hiệu thông minh được kết nối và tối ưu theo thời gian thực
TP.HCM không chỉ gắn mác "thông minh" cho vài nút giao lẻ tẻ, mà đang nghiên cứu kết nối toàn bộ hệ thống đèn tín hiệu giao thông bên trong Vành đai 2 về một trung tâm điều khiển tập trung đặt tại Trung tâm Quản lý Điều hành giao thông đô thị. Đây chính là nền tảng của hệ thống tín hiệu thông minh: đèn tín hiệu không còn hoạt động như những chiếc đồng hồ cơ cô lập, mà trở thành các điểm nút trong một mạng lưới được AI điều phối. Song song, thành phố rà soát và triển khai giải pháp AI điều khiển hoạt động của đèn giao thông tại các khu vực ngoài Vành đai 2 thường xuyên ùn ứ giờ cao điểm như Quốc lộ 51, Quốc lộ 13, Mỹ Phước - Tân Vạn. TP.HCM sẽ dùng AI điều khiển đèn tín hiệu nhằm giảm ùn tắc giờ cao điểm, đúng tinh thần tối ưu hóa giao thông đô thị: dùng dữ liệu để điều chỉnh hàng giây, thay vì đợi báo cáo rồi sửa chu kỳ đèn vài tháng một lần. Trung tâm giám sát và điều khiển giao thông thông minh được định hướng với năm chức năng: giám sát, điều khiển tín hiệu, cung cấp thông tin, hỗ trợ xử lý vi phạm và mô phỏng, dự báo giao thông.
Từ nút giao giờ cao điểm đến cái nhìn toàn mạng lưới
Việc thí điểm AI điều khiển đèn giao thông ở những khu vực thường ùn ứ giờ cao điểm không phải lựa chọn ngẫu nhiên, mà là chiến lược "đánh vào nơi đau nhất" của hệ thống giao thông. Những đoạn Quốc lộ, các trục Mỹ Phước - Tân Vạn là nơi mật độ phương tiện cao, xung đột dòng xe phức tạp, chỉ cần một tổ chức làn đường thiếu khoa học là ùn tắc kéo dài. Thành phố vì thế không giới hạn giải pháp vào công nghệ, mà kết hợp đồng thời nhiều giải pháp phi công trình đến cuối năm 2026 để giảm ùn tắc tại các khu vực có lưu lượng phương tiện lớn. Một trong những bước đi đáng chú ý là đóng các giao lộ lân cận, tạo nút giao trung gian để phương tiện lưu thông liên tục, hạn chế phải dừng tại đèn tín hiệu giao thông. Cùng lúc, thành phố nghiên cứu điều chỉnh phân làn theo lưu lượng và loại phương tiện, thậm chí giảm làn ô tô để tăng làn hỗn hợp trên các tuyến như Phạm Văn Đồng, Trường Chinh và phân làn linh hoạt theo từng thời điểm trong ngày trên Nguyễn Tất Thành, Phạm Văn Đồng. Nếu AI có đủ dữ liệu về lưu lượng và loại phương tiện từng khung giờ, việc tối ưu này sẽ bớt cảm tính và bám sát thực tế hơn.
Tương lai: AI giao thông phải minh bạch và gắn với hạ tầng mới
Không thể kỳ vọng AI điều khiển đèn giao thông tự mình giải quyết hết mọi vấn đề. Thành phố vẫn phải đầu tư hạ tầng vật lý, từ đường chui, cầu dẫn tới cầu vượt thép. Bên cạnh các giải pháp tổ chức và điều hành, TP.HCM dự kiến khởi công bảy cầu vượt thép trong năm 2026 và hoàn thành, đưa vào sử dụng năm 2027, tại các nút giao thường xuyên là điểm nghẽn như ngã 6 Công trường Dân Chủ, các nút trên đường 3/2, Cách Mạng Tháng Tám, Quốc lộ 51 và khu vực Ẹo Ông Từ. Trong khi đó, nhóm nghiên cứu của Phạm Việt Hưng có kế hoạch mở rộng khung phân tích bằng cách tích hợp thêm dữ liệu thời tiết, sự cố đường bộ và sự kiện công cộng, đồng thời thử nghiệm tiếp cận này ở các đô thị khác để hiểu rõ hơn sự khác biệt về mẫu hình giao thông. "The motivation behind this research is the opportunity to turn data from everyday commuters into detailed, practical insights that can help governments, businesses and communities make better decisions," Phạm Việt Hưng khẳng định. Câu nói này đặt ra yêu cầu rõ ràng: AI giao thông phải minh bạch, giải thích được quyết định, và phục vụ trực tiếp lợi ích của người dùng, không chỉ làm đẹp báo cáo của thành phố.
