AI an toàn: từ khẩu hiệu đến yêu cầu sinh tử của chiến lược quốc gia
Phát triển AI quốc gia an toàn là chiến lược tổng thể nhằm xây dựng, làm chủ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo theo cách bảo vệ được dữ liệu, hệ thống và không gian thông tin, giảm lệ thuộc công nghệ bên ngoài đồng thời tăng năng lực phòng thủ trước tấn công mạng và thao túng nhận thức trong kỷ nguyên số. Ngày 14/8, Học viện Kỹ thuật mật mã tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Trí tuệ nhân tạo cho Mật mã và An toàn thông tin (AI4CRIS)” với sự tham gia của lãnh đạo các cơ quan quản lý nhà nước, giới nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực AI, mật mã và an toàn thông tin. Dù là sự kiện khoa học, thông điệp chính của hội thảo là thông điệp chính trị: AI không còn là sân chơi kỹ thuật, mà là bài toán chủ quyền số, an ninh mạng AI và niềm tin xã hội. Nếu không nhìn thẳng vào điều này, mọi kế hoạch chuyển đổi số sẽ đứng trên nền cát.
Tại đây, nhiều ý kiến nhất trí rằng AI đã trở thành công nghệ chiến lược toàn cầu, và Việt Nam chỉ có lựa chọn hoặc chủ động xây dựng năng lực nội sinh, hoặc chấp nhận bị dẫn dắt, thậm chí bị đe dọa bởi các hệ thống do nước khác kiểm soát. Chính vì vậy, bài toán không còn là “có phát triển AI hay không”, mà là “phát triển trên nền tảng nào, theo mô hình nào” để vừa phục vụ tăng trưởng, vừa bảo đảm trí tuệ nhân tạo an toàn cho nhà nước và xã hội.
Tự chủ công nghệ và dữ liệu: phòng tuyến đầu của chủ quyền số
Nếu coi phát triển AI quốc gia là cuộc đua dài hơi, thì tự chủ công nghệ và dữ liệu chính là vạch xuất phát buộc phải tự mình nắm giữ. Phân tích cuộc đua tự chủ AI giữa các nước, PGS.TS Lê Hải Bình chỉ ra yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu, xác định năng lực cốt lõi phải nắm giữ, chủ động kiểm soát dữ liệu quan trọng và xây dựng năng lực nội sinh đủ mạnh cho các hạ tầng trọng yếu. Tự chủ công nghệ ở đây không chỉ là có phòng nghiên cứu AI, mà là khả năng làm chủ các công nghệ lõi, nhất là trong những lĩnh vực nhạy cảm như mật mã, an ninh mạng AI và hạ tầng số quốc gia.
Cảnh báo sắc lạnh nhất đến từ nguy cơ lượng tử: sự bùng nổ của công nghệ lượng tử đang tạo ra thách thức cấp bách với các thuật toán khóa công khai, ảnh hưởng lớn đến viễn thông, tài chính và hạ tầng số quốc gia. Trung tướng Vũ Ngọc Thiềm nhấn mạnh, chậm trễ trong tiếp cận công nghệ mật mã kháng lượng tử đồng nghĩa với rủi ro bị bỏ lại phía sau về năng lực bảo vệ bí mật nhà nước và dữ liệu chiến lược khi các dữ liệu được mã hóa hôm nay có thể bị giải mã trong tương lai. Đề án “Phát triển hệ thống mật mã kháng lượng tử giai đoạn 2026-2035” đã được phê duyệt, cho thấy tự chủ công nghệ không còn là khẩu hiệu, mà đã trở thành chương trình hành động có lộ trình cụ thể.
Trí tuệ nhân tạo an toàn: chặn từ gốc tấn công mạng và thao túng thông tin
Không có trí tuệ nhân tạo an toàn, mọi đầu tư vào chuyển đổi số đều có thể bị vô hiệu hóa bởi các cuộc tấn công mạng được AI tiếp sức. Trung tướng Vũ Ngọc Thiềm mô tả AI như “con dao hai lưỡi”: vừa là lá chắn phòng thủ lợi hại, vừa có thể trở thành vũ khí công phá nguy hiểm nếu rơi vào tay kẻ xấu. AI có thể hỗ trợ thiết kế, kiểm định, tối ưu hóa thuật toán mật mã, cảnh báo sớm tấn công mạng, nhưng đồng thời cũng gia tăng tốc độ thám mã và tấn công kênh cạnh với hiệu quả cao hơn nếu hệ thống không đủ độ tin cậy. Ở đây, câu hỏi không phải là có chấp nhận rủi ro hay không, mà là kiểm soát rủi ro như thế nào để không bị chính công nghệ mình dùng quay lại tấn công.
Nguy hiểm hơn, AI tạo sinh có thể sản xuất thông tin giả, hình ảnh, video giả mạo ở mức độ tinh vi đến khó phân biệt, đe dọa trực tiếp tính toàn vẹn của không gian thông tin và niềm tin xã hội. PGS.TS Lê Hải Bình cảnh báo: khi ranh giới thật – giả bị xóa mờ, hiểm họa không chỉ nằm ở tấn công kỹ thuật, mà là sự thao túng nhận thức xã hội – một mối đe dọa phi truyền thống nhưng có sức phá hủy dài hạn. Vì vậy, phát triển AI an toàn và có trách nhiệm phải trở thành nguyên tắc thiết kế ngay từ đầu, kết hợp giữa công nghệ, thể chế, quản trị và truyền thông, thay vì đến khi xảy ra khủng hoảng mới vội vã “vá lỗi” bằng quy định.
Nhân lực AI: mắt xích quyết định mọi chiến lược dài hạn
Không có nhân lực AI đủ mạnh, mọi tham vọng tự chủ công nghệ và trí tuệ nhân tạo an toàn đều sẽ dừng ở khẩu hiệu. Cả Trung tướng Vũ Ngọc Thiềm và PGS.TS Lê Hải Bình đều nhấn mạnh, phải bồi dưỡng nhân tài AI như một nền tảng cốt lõi để không chỉ đứng vững trước các mối đe dọa mà còn tự chủ được công nghệ lõi trong kỷ nguyên số. Yêu cầu đặt ra không chỉ là biết dùng công cụ AI, mà là phát triển nguồn nhân lực có khả năng làm chủ và quản trị AI, với cách tiếp cận liên ngành, gắn công nghệ với pháp luật, quản trị, đạo đức và trách nhiệm xã hội.
Chính vì vậy, các phiên chuyên đề của hội thảo đã dành riêng cho chủ đề AI an toàn và giáo dục đào tạo, bên cạnh các chủ đề về phát hiện mối đe dọa, bảo mật dữ liệu, an ninh hệ thống mạng và mật mã hậu lượng tử. Hơn 40 báo cáo khoa học trong buổi chiều và 6 báo cáo mời, 44 bài báo khoa học, 1 phiên thảo luận bàn tròn được kỳ vọng tạo ra các định hướng nghiên cứu mới và sản phẩm có khả năng ứng dụng trong thực tiễn, góp phần đưa Việt Nam vào nhóm 4 nước ASEAN và 50 nước hàng đầu thế giới về AI vào năm 2030. Nói cách khác, chiến lược nhân lực AI không phải chuyện sau cùng, mà chính là điều kiện tiên quyết để mọi mục tiêu khác có cơ hội thành hiện thực.
Kết luận: Ba trụ cột phải được xây cùng một lúc, không theo kiểu “xây đến đâu hay đến đó”
Thông điệp lớn nhất rút ra từ AI4CRIS là: tự chủ công nghệ, trí tuệ nhân tạo an toàn và nhân lực AI không phải ba kế hoạch tách rời, mà là ba trụ cột phải được xây cùng lúc trong chiến lược phát triển AI quốc gia. Nếu ưu tiên ứng dụng nhanh mà bỏ qua tự chủ công nghệ, chúng ta sẽ xây hạ tầng số trên nền tảng do người khác kiểm soát. Nếu chạy theo tính năng mà lơ là an ninh mạng AI, quốc gia có thể đánh mất niềm tin xã hội bởi tấn công mạng và thông tin sai lệch. Nếu thiếu đầu tư cho nhân lực, mọi công nghệ nhập khẩu đều chỉ là hộp đen khó kiểm soát.
Những kết quả từ hội thảo được kỳ vọng góp phần thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI theo hướng an toàn, tin cậy, từng bước hình thành hệ sinh thái AI phục vụ bảo đảm an toàn thông tin và chuyển đổi số quốc gia. Nhưng chừng đó vẫn chưa đủ nếu không được nối tiếp bằng các quyết sách nhất quán: ưu tiên nguồn lực cho mật mã hậu lượng tử, hoàn thiện khung thể chế về trí tuệ nhân tạo an toàn, và nhất là một chương trình dài hạn xây dựng nhân lực AI. Đã đến lúc coi ba trụ cột này là tiêu chí đánh giá mọi chính sách AI, thay vì chỉ là phụ lục tham khảo trong các chiến lược phát triển công nghệ.
