Tầm soát ung thư định kỳ là gì và vì sao phải làm khi đang khỏe?
Tầm soát ung thư định kỳ là quá trình kiểm tra chủ động bằng xét nghiệm, nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh ở người chưa có triệu chứng để phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm, khi khối u còn nhỏ, chưa di căn, từ đó tăng cơ hội điều trị triệt căn và giảm nguy cơ tử vong do bệnh. Nhìn từ bên ngoài, nhiều người hoàn toàn bình thường, không đau, không mệt, không sụt cân nên tin rằng mình “không thể bị ung thư”. Đó là suy nghĩ nguy hiểm. Ung thư tuyến tiền liệt và ung thư đại trực tràng là hai ví dụ điển hình: giai đoạn đầu có thể gần như không biểu hiện gì đáng kể, khiến bệnh nhân chủ quan cho đến khi khối u lớn, xâm lấn và cơ hội điều trị hiệu quả giảm hẳn. Nếu chờ triệu chứng mới đi khám, bạn đã nhường lợi thế cho ung thư.
Ca bệnh từ chỉ số PSA tăng: cảnh báo cho đàn ông trung niên
Câu chuyện người đàn ông 57 tuổi ở Bắc Ninh phát hiện ung thư tuyến tiền liệt khi hoàn toàn không có triệu chứng là lời nhắc mạnh mẽ về phát hiện ung thư sớm. Ông đi khám sức khỏe định kỳ, xét nghiệm PSA tuyến tiền liệt cho thấy PSA toàn phần khoảng 5 mg/ml, cao hơn bình thường. Không tiểu buốt, không tiểu khó, sinh hoạt hoàn toàn bình thường nhưng bác sĩ vẫn yêu cầu kiểm tra chuyên sâu bằng cộng hưởng từ và sinh thiết. Kết quả: ung thư tuyến tiền liệt, điểm Gleason 7. Nhờ tầm soát ung thư định kỳ, bệnh được phát hiện ở giai đoạn còn có thể phẫu thuật nội soi cắt toàn bộ tuyến tiền liệt, hướng tới điều trị triệt căn, tránh phải sống chung lâu dài với liệu pháp ức chế hormone hoặc những can thiệp ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý và đời sống tình dục.
Vấn đề không chỉ là kỹ thuật phẫu thuật khó, không gian thao tác hẹp quanh tuyến tiền liệt hay nguy cơ tổn thương các cấu trúc liên quan đến tiểu tiện và chức năng sinh lý. Vấn đề ở chỗ nếu người đàn ông này bỏ qua xét nghiệm PSA, ung thư tuyến tiền liệt rất có thể sẽ âm thầm tiến triển đến giai đoạn muộn. Khi đó, bác sĩ không còn lựa chọn phẫu thuật nội soi cắt toàn bộ tuyến tiền liệt để trị căn mà buộc phải dùng thuốc hormone kéo dài, thậm chí cắt tinh hoàn – những phương án ảnh hưởng nặng đến chất lượng sống. Các chuyên gia đã nói rất rõ: nam giới trung niên nên chủ động làm xét nghiệm PSA tuyến tiền liệt, không chờ đến khi tiểu đêm, tiểu khó hay đau đớn mới đi khám.
Tín hiệu nhỏ ở đường tiêu hóa và con số 43% không nên bỏ qua
Ở đường tiêu hóa, nhiều người chỉ đi khám khi bắt đầu đi ngoài ra máu, táo bón kéo dài hay đau quặn bụng. Thực tế, ung thư đại trực tràng phòng ngừa hiệu quả nhất khi phát hiện ở giai đoạn tiền ung thư với polyp hoặc khối u còn nhỏ. Một trường hợp được báo chí ghi nhận: bệnh nhân đi khám vì đi ngoài ra máu, kết quả phát hiện hai ung thư và tới 39 polyp đại tràng. Nếu tầm soát ung thư định kỳ bằng xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân và nội soi từ sớm, các polyp đó đã có thể được cắt bỏ trước khi biến thành ung thư. Nghiên cứu tại Thụy Điển công bố trên tạp chí JAMA Network Open cho thấy: những người thực sự tham gia sàng lọc ung thư đại trực tràng giảm đến 43% nguy cơ tử vong do bệnh – con số đủ sức thay đổi thói quen của cả cộng đồng.
Cách làm không hề phức tạp: người tham gia được gửi bộ dụng cụ xét nghiệm tại nhà để lấy mẫu phân, phát hiện lượng máu rất nhỏ không nhìn thấy bằng mắt thường, dương tính thì nội soi đại tràng. Vậy mà khoảng một phần ba người được mời vẫn không tham gia. Lý do thường nghe là bận, ngại, sợ đau, hoặc nghĩ mình “không sao đâu”. Đó là sự thờ ơ đánh đổi bằng mạng sống. Các nhà nghiên cứu kết luận rõ ràng rằng sàng lọc rộng rãi giúp phát hiện bệnh sớm, cải thiện tiên lượng và giảm tỷ lệ tử vong ở những người thực sự tham gia xét nghiệm. Bạn có thể không kiểm soát được việc mình có mang gen dễ bị ung thư hay không, nhưng bạn hoàn toàn có thể kiểm soát việc tham gia tầm soát định kỳ.
Phát hiện sớm nâng tiên lượng: đừng để sợ hãi mạnh hơn lý trí
Điểm chung của mọi câu chuyện trên là: phát hiện ung thư sớm thay đổi hoàn toàn lộ trình điều trị và cơ hội sống. Khi phát hiện ở giai đoạn đầu, ung thư tuyến tiền liệt có thể được phẫu thuật triệt căn, bảo tồn tối đa chức năng tiết niệu – sinh dục; ung thư đại trực tràng có thể được cắt bỏ khối u nhỏ, loại bỏ polyp, tránh hóa trị – xạ trị nặng nề. Ngược lại, phát hiện muộn thường đồng nghĩa với điều trị kéo dài, chi phí tốn kém, biến chứng và di chứng nhiều. Người Việt có xu hướng sợ nghe chữ “ung thư” rồi né xét nghiệm, chờ đến khi cơ thể lên tiếng mới đi khám. Sự sợ hãi đó cần được thay thế bằng hiểu biết: tầm soát ung thư định kỳ không làm bạn yếu đi, mà cho bạn thêm quyền chủ động với sức khỏe.
Chúng ta vẫn nói về lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ, tập thể dục, bỏ thuốc lá… nhưng nhiều người quên rằng phòng bệnh hiện đại luôn có hai trụ cột: thay đổi hành vi và phát hiện sớm. Phát hiện ung thư sớm không phủ nhận giá trị của nếp sống tốt, nó bổ sung lớp bảo vệ cuối cùng khi cơ thể bắt đầu xuất hiện tế bào ác tính. Đừng đợi bác sĩ, gia đình hay cơ quan y tế nhắc, hãy tự lên lịch khám tổng quát, nội soi tiêu hóa, xét nghiệm PSA khi đến tuổi nguy cơ. Bạn thực hiện xét nghiệm cho chính mình chứ không cho bệnh viện. Trong câu chuyện ung thư, người chủ động đi tầm soát không phải người yếu đuối lo xa, mà là người tỉnh táo, coi trọng cuộc đời của mình.
