AI không thay người, nhưng loại bỏ người không chịu học
Kỹ năng AI cần thiết là tập hợp những hiểu biết và thói quen sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo trong công việc hằng ngày, từ viết nội dung, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng đến vận hành sản xuất, nhằm tăng năng suất và đáp ứng những yêu cầu mới của doanh nghiệp trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục. Thực tế tại nhiều doanh nghiệp cho thấy, AI không hoàn toàn thay thế con người, nhưng đang làm thay đổi yêu cầu đối với người lao động. Nói cách khác, AI đang thay đổi chuẩn mực về một nhân viên “đủ dùng”: không còn là người làm đúng một việc lặp lại, mà là người có thể học nhanh, dùng công cụ mới và sẵn sàng gánh nhiều vai trò hơn.
Anh Nguyễn Mạnh Cường – nhân viên marketing ở Ninh Bình – là ví dụ sống động: từ chỗ chủ yếu sáng tạo nội dung và chăm sóc khách hàng, nay anh phải kiêm thiết kế hình ảnh, quay phim, dựng video và xuất hiện trước ống kính. Phòng marketing từ 4 người còn 2, lương tăng nhưng khối lượng công việc cũng tăng tương ứng. Lý do rất rõ: với chi phí nhỏ mỗi tháng để dùng ba công cụ AI, doanh nghiệp cắt giảm đáng kể nhân sự mà vẫn giữ được kết quả công việc. Trong bối cảnh đó, người lao động thích ứng AI – như anh Cường chủ động học thêm nhiều kỹ năng – được giữ lại; còn ai “ngại học” sớm muộn sẽ bị xem là chi phí thừa.
Người trẻ nhảy việc: tìm lối thoát cho khoảng cách kỹ năng công nghệ
Khoảng cách kỹ năng công nghệ giữa người lao động và nhu cầu doanh nghiệp đang bị AI phóng đại, và người trẻ là nhóm cảm nhận rõ nhất. Một kỹ sư công nghệ thông tin như anh Trần Văn Nam, dù có việc ổn định, vẫn phải ngồi quán cà phê cập nhật CV, nộp hồ sơ tìm việc mới sau chỉ hơn ba năm đi làm. Anh nhận ra công việc cũ ít cơ hội phát triển kỹ năng, trong khi AI đang được ứng dụng sâu hơn trong ngành của mình. Đáng chú ý, khi ứng tuyển vào công ty phát triển sản phẩm AI, anh bị loại vì thiếu kinh nghiệm thực tế và phải thừa nhận khoảng cách giữa năng lực bản thân với yêu cầu thị trường.
Người trẻ nhảy việc không đơn giản vì “thích thay đổi”, mà vì nếu ở mãi một chỗ, họ bị kẹt trong kỹ năng cũ. Một báo cáo về tương lai việc làm đến năm 2025 cho thấy AI và công nghệ xử lý thông tin đang là động lực lớn nhất thúc đẩy sự chuyển đổi của thị trường lao động đến năm 2030. Đồng thời, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên được dự báo lên tới 8,64%, trong khi chỉ 29,2% lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ. Đây là lời cảnh báo: bằng cấp không còn đủ; kỹ năng AI cần thiết và khả năng cập nhật mới là “tấm vé” vào những vị trí cạnh tranh. Khi 77% doanh nghiệp lên kế hoạch đào tạo AI cho nhân viên và 63% xem thiếu hụt kỹ năng là rào cản lớn nhất, người trẻ chịu khó học sẽ chủ động được đường đi, còn người chỉ trông chờ vào doanh nghiệp sẽ luôn chậm một nhịp.
Lao động phổ thông và trung niên: nếu không học, kinh nghiệm không còn là lợi thế
Một hiểu lầm nguy hiểm là “AI chỉ ảnh hưởng dân văn phòng, dân trí thức”. Thực tế, từ nhân viên bán hàng đến lao động tháo dỡ công trình đều đang bị yêu cầu mới bủa vây. Chị Nguyễn Thị Thúy ở Ninh Bình kể rằng đi ứng tuyển bán hàng mà bị hỏi khả năng sử dụng máy tính và diễn xuất trước máy quay, vì doanh nghiệp muốn chính nhân viên tự chụp ảnh, thiết kế nội dung truyền thông, quay video giới thiệu sản phẩm. Ứng viên sẵn sàng lên hình được đề nghị mức lương cao hơn. Nghĩa là, kỹ năng số và khả năng dùng công cụ – trong đó có AI – đang quyết định mức thu nhập và cơ hội việc làm, ngay cả với lao động phổ thông.
Với lao động trung niên và AI, thách thức còn gay gắt hơn. Chị Nguyễn Thị Hòa, làm truyền thông, nhận xét lao động 40–45 tuổi dễ mất việc nhưng thường ngại học, chậm thay đổi. Họ có lợi thế kinh nghiệm xử lý sự cố, khủng hoảng, nhưng trước sự phát triển nhanh của công nghệ và AI, lợi thế này ngày càng thu hẹp. Trong bối cảnh một bộ phận không nhỏ lứa tuổi 40–45 trước đây chưa được đào tạo, hoặc đã đào tạo nhưng chưa đáp ứng yêu cầu, khả năng mất việc thời gian tới là rất lớn. Câu nói đáng suy nghĩ là: "Người lao động không chỉ cần vững chuyên môn mà còn phải biết ứng dụng AI để nâng cao năng suất". Nếu không chịu học kỹ năng mới, kinh nghiệm nhiều năm không còn là tấm lá chắn an toàn.
Chiến lược sống còn: tích lũy kỹ năng AI thay vì chạy trốn AI
Người lao động thích ứng AI có một điểm chung: họ xem công nghệ là cơ hội, không phải kẻ thù. Anh Cường chủ động tự học thêm kỹ năng để không phụ thuộc đồng nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một số nhân sự khác tự tìm hiểu, xây dựng hệ thống AI hỗ trợ trả lời câu hỏi của khách hàng, từ đó giảm tải công việc lặp lại. Anh Nam tập trung học về AI và khoa học máy tính, sẵn sàng chấp nhận mức lương thấp hơn thời gian đầu để tích lũy kinh nghiệm. Với lao động trung niên, nhiều ý kiến cho rằng họ cần chủ động đào tạo, tích lũy từ sớm, tốt nhất ngay từ tuổi 30–35, liên tục cập nhật thị trường và nâng cao khả năng thích ứng.
Điểm mấu chốt không phải là “biết dùng một công cụ AI”, mà là xây được thói quen học suốt đời. Khi 77% doanh nghiệp dự kiến đào tạo AI cho nhân viên, ai biết tận dụng chương trình đào tạo nội bộ, tự học thêm ngoài giờ và biến AI thành trợ lý của mình sẽ chiếm ưu thế dài hạn. Ngược lại, lao động 40–45 tuổi “ngại học, chậm thay đổi” hoặc người trẻ chỉ nhảy việc mà không kịp tích lũy kỹ năng thực tế sẽ rơi vào nhóm thừa nhân lực nhưng thiếu kỹ năng. AI không xóa đi nhu cầu về con người, nhưng nó sẽ xóa tên những người dừng lại. Sự nghiệp dài hạn, vì thế, không còn là câu chuyện “ở đâu lương cao”, mà là: bạn tích lũy được bao nhiêu kiến thức AI và thích ứng nhanh đến mức nào.
