Tuổi phân tử giảm hơn 60 năm, nhưng chỉ trong đĩa thí nghiệm
Tái lập trình tế bào là quá trình điều chỉnh hoạt động của gen để chuyển một tế bào sang dạng tế bào khác, qua đó có thể làm thay đổi một số dấu hiệu phân tử gắn với tuổi tác mà không sửa trình tự DNA. Nghiên cứu tại Đại học Bonn ở Đức cho thấy các tế bào tiền thân của máu từ một người 80 tuổi có thể được chuyển thành tế bào gốc thần kinh cảm ứng, với tuổi phân tử giảm xuống dưới 20 tuổi. Đây là kết quả đáng chú ý, nhưng cách diễn đạt “trẻ lại 60 năm” dễ khiến người đọc hiểu quá xa: cơ thể người hiến tặng không trẻ lại, và nhóm nghiên cứu chưa chứng minh được phương pháp đảo ngược lão hóa ở người. Ý nghĩa trước mắt nằm ở việc quan sát tuổi sinh học của tế bào có thể đổi khác trong quá trình chuyển đổi, chứ không phải tìm ra cách làm trẻ toàn thân.
Theo kết quả được mô tả, sau 50 ngày, tuổi phân tử của các tế bào có nguồn gốc từ người 80 tuổi đã giảm hơn 60 năm, xuống mức tương ứng với người dưới 20 tuổi. Các nhà nghiên cứu theo dõi những thay đổi hóa học trên DNA, dấu hiệu biểu sinh có liên quan đến cách gen hoạt động. Giáo sư Oliver Brüstle cho biết quá trình trẻ hóa có thể diễn ra từ từ và kéo dài hơn 100 ngày. Thời gian kéo dài này quan trọng với nghiên cứu cơ bản: nó cho phép nhóm khảo sát điều gì thúc đẩy hoặc làm gián đoạn biến đổi. Nhưng một “đồng hồ” phân tử quay ngược chưa đủ để khẳng định mọi chức năng của tế bào đều trở lại như thời trẻ.
Một cách tiếp cận khác trong cuộc đua trẻ hóa tế bào
Nghiên cứu của Bonn khác với một số cách tái lập trình trước đây vốn đưa tế bào về trạng thái trung gian là tế bào gốc, rồi mới hướng chúng thành loại tế bào mong muốn. Nhóm nghiên cứu chuyển trực tiếp tế bào tiền thân của máu thành tế bào gốc thần kinh cảm ứng, nhờ đó có thể quan sát trẻ hóa diễn ra dần dần thay vì một lần đặt lại nhanh chóng. Đây là khác biệt có giá trị cho việc tìm hiểu cơ chế, nhưng không tự nó chứng minh phương pháp mới an toàn hơn hay hiệu quả hơn trong điều trị.
Nỗ lực đảo ngược lão hóa tế bào cũng đã bắt đầu tiến vào thử nghiệm lâm sàng theo những hướng khác. Tháng 1/2024, cơ quan quản lý tại Mỹ cho phép thử nghiệm ER-100 của Life Biosciences, nhắm đến việc trẻ hóa tế bào bị tổn thương ở mắt. Công ty sau đó thông báo kết quả ban đầu ở ba bệnh nhân mắc glaucoma được theo dõi trong 56 ngày: hai người có tín hiệu cải thiện trong bài kiểm tra thị lực. Tuy nhiên, thử nghiệm nhỏ này chưa có nhóm đối chứng, và kết quả được mô tả chỉ là bước đầu về an toàn, không phải bằng chứng xác nhận hiệu quả lâu dài. Những tín hiệu sớm đáng theo dõi, nhưng chưa thể đánh đồng với một liệu pháp đã được chứng minh.
Từ phát hiện trong phòng thí nghiệm đến điều trị còn nhiều cửa ải
Khoảng cách giữa trẻ hóa tế bào và điều trị lão hóa không chỉ là vấn đề thời gian. Trước hết, cần biết các tế bào sau tái lập trình có giữ được danh tính và thực hiện đúng chức năng trong mô hay không. Cũng phải xác định liệu những thay đổi biểu sinh có bền vững, có tác dụng trong cơ thể sống, và có làm tăng nguy cơ biến đổi ngoài ý muốn hay không. Nghiên cứu hiện tại chủ yếu mang ý nghĩa cơ bản; đưa tuổi phân tử về mức của người trẻ không chứng minh tế bào hoạt động hoàn toàn như tế bào trẻ, càng chưa cho thấy bệnh được chữa khỏi hoặc quá trình lão hóa toàn thân chậm lại. Vì thế, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là tế bào có thể trẻ hơn trên phép đo hay không, mà là sự thay đổi ấy có an toàn và tạo lợi ích sức khỏe lâu dài hay không.
Hướng nghiên cứu vẫn đáng quan tâm, nhất là trong thần kinh học: tuổi tác là yếu tố nguy cơ quan trọng của các bệnh thoái hóa thần kinh, trong đó có Alzheimer. Nhóm Bonn kỳ vọng mô hình này giúp kiểm tra các yếu tố hoặc hoạt chất có thể đẩy nhanh hay làm chậm quá trình thiết lập lại tuổi biểu sinh. Trong khi đó, một số công ty đang phát triển hướng điều trị riêng; NewLimit dự kiến thử nghiệm trên người phương pháp nhắm vào tế bào gan lão hóa vào năm 2027. Mốc này là kế hoạch cho một hướng nghiên cứu khác, không phải lịch ứng dụng của phát hiện Bonn. Kết luận thận trọng nhất: trẻ hóa tế bào đã trở thành đối tượng nghiên cứu có cơ sở, còn “cải lão hoàn đồng” vẫn ở rất xa một điều trị được chứng minh.
