Từ bảo tàng tĩnh đến không gian di sản số: bước ngoặt không thể đảo ngược
Công nghệ AR di sản cùng các nền tảng thực tế ảo (VR) và tham quan số 3D/360 là hệ thống giải pháp dùng công nghệ số để tái hiện không gian văn hóa, giúp công chúng khám phá bảo tàng, di tích và câu chuyện làng nghề từ xa, đồng thời khơi gợi mong muốn trải nghiệm trực tiếp tại không gian văn hóa ngoài đời. Đây không phải lớp “hiệu ứng” trang trí cho di sản, mà là một phương thức tiếp cận mới, định hình lại cách chúng ta nhìn, chạm và trò chuyện với quá khứ. Ở TP.HCM, các không gian tham quan số 3D/360 đã được triển khai tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, Bảo tàng Lịch sử, Bảo tàng TP.HCM và Di tích lịch sử Dinh Độc Lập, cho phép công chúng khám phá di sản từ bất cứ đâu. Theo Tiến sĩ Trần Duy Hào, không gian số không thay thế trải nghiệm trực tiếp, mà là bước tiếp cận ban đầu khơi gợi sự quan tâm và kéo khách đến bảo tàng. Con số khách tham quan tăng gấp 3 lần sau khi triển khai bảo tàng số cho thấy, khi di sản bước vào môi trường số, công chúng sẵn sàng bước ngược lại vào bảo tàng.
Số hóa văn hóa Việt: khi bảo tồn di tích số mở thêm “cửa thứ hai” cho công chúng
Nếu trước đây bảo tồn gắn với hiện vật, hồ sơ và không gian trưng bày, thì số hóa văn hóa Việt đang tạo ra một “tầng di sản thứ hai” sống trong thế giới số. Các không gian tham quan số 3D/360 không chỉ là sản phẩm trình diễn công nghệ, mà là một dạng bảo tồn di tích số: kiến trúc, hiện vật, câu chuyện được ghi lại, gắn kết và mở ra cho người dùng thông qua thẻ di sản số, đường link, mã QR hay nền tảng trực tuyến. Điểm đáng nói là cách tư duy: không còn xem công nghệ như đối thủ của bảo tồn truyền thống, mà như một tầng bảo vệ bổ sung. Không gian số đóng vai trò “cửa thứ hai” giúp người xem làm quen với di sản, trước khi họ bước qua cửa chính là chuyến tham quan trực tiếp. Khi công chúng đã quen tiếp cận giá trị văn hóa qua màn hình, triển lãm thực tế ảo, hòa nhạc trực tuyến và bảo tàng số trở thành xu hướng tất yếu, nhưng nếu thiếu chiến lược truyền thông chuyên nghiệp và kênh tiếp cận phù hợp, sản phẩm văn hóa số vẫn chỉ là bước khởi đầu nửa vời.
“Nghề Xưa Nét Mới”: WebAR biến quà lưu niệm thành cánh cửa bước vào làng nghề
Nếu bảo tàng số là lời mời đến với di sản đô thị, thì dự án “Nghề Xưa Nét Mới” lại dùng công nghệ AR di sản để kéo làng nghề truyền thống về gần người trẻ. Nhóm năm thành viên Hồ Duy Hiếu, Đỗ Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Phương Mai, Nguyễn Thái Bảo và Nguyễn Thị Minh Phương đã xây dựng một dòng sản phẩm văn hóa kết hợp mô hình thu nhỏ với công nghệ WebAR để kể chuyện làng nghề. Bộ sưu tập đầu tiên tái hiện không gian gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, hương Quảng Phú Cầu, nón làng Chuông và quạt Chàng Sơn dưới dạng mô hình vật lý có thể đặt ngay trên bàn làm việc. Điểm thông minh ở đây là: mô hình chỉ là tầng đầu tiên. Khi quét mã QR tích hợp, người dùng bước sang tầng thứ hai – trải nghiệm WebAR với lịch sử hình thành, quy trình chế tác, nghệ nhân, hình ảnh, video và các câu chuyện văn hóa liên quan. Nhờ đó, một món quà lưu niệm không còn là vật “để ngắm”, mà trở thành cánh cửa đưa người trẻ đến gần hơn với văn hóa truyền thống, đúng tinh thần “mang làng nghề về nhà” mà nhóm theo đuổi.
AR là cây cầu, không phải kẻ thay thế: cân bằng giữa công nghệ và “linh hồn” di sản
Trong cả bảo tàng số lẫn “Nghề Xưa Nét Mới”, điều quan trọng nhất là giữ được “linh hồn” di sản khi bước sang môi trường số. Nhóm đã phải đối mặt với bài toán khó: đưa quá nhiều chi tiết vào mô hình thì rối và khó sản xuất, lược bỏ quá nhiều thì đánh mất bản sắc làng nghề. Bởi vậy, mỗi sản phẩm đi qua nhiều vòng điều chỉnh về tỷ lệ, bố cục, màu sắc, vật liệu, rồi mới được in 3D bằng resin, xử lý UV, sơn tay và hoàn thiện từng chi tiết. Công nghệ rút ngắn quá trình tạo hình, nhưng bàn tay con người vẫn là nơi “nhập hồn” cho sản phẩm. Ở lớp trải nghiệm số, nhóm chủ động khẳng định: AR không thay thế làng nghề, mà là cây cầu giúp người dùng có thêm động lực tìm hiểu. Câu chuyện không kết thúc khi khách rời điểm du lịch hay đặt món quà lên kệ; họ có thể tiếp tục khám phá di sản qua thiết bị cá nhân, rồi một ngày quyết định tìm đến không gian thật của làng nghề. Đó là cách số hóa văn hóa Việt tạo giá trị bền vững: kích hoạt sự tò mò, nuôi dưỡng tình cảm, để công nghệ dẫn đường nhưng truyền thống vẫn là điểm đến.
Tương lai di sản số: cần chiến lược, không chỉ thiết bị AR và VR
Cả mô hình bảo tồn di tích số ở TP.HCM lẫn dự án “Nghề Xưa Nét Mới” cho thấy cùng một xu hướng: công nghệ có thể mở rộng không gian sống của di sản, nhưng nếu thiếu chiến lược, mọi thứ dễ dừng lại ở mức phong trào. Ở TP.HCM, từ số hóa di sản đến đổi mới truyền thông, công nghệ đã mở thêm những không gian mới cho văn hóa đô thị, và khi được đầu tư đúng hướng, phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngành văn hóa, du lịch và doanh nghiệp sáng tạo, giá trị di sản có thể tiếp tục được lan tỏa, tạo thêm động lực cho du lịch và công nghiệp sáng tạo. Với “Nghề Xưa Nét Mới”, tham vọng là mở rộng bộ sưu tập theo chiều địa lý và loại hình di sản, tìm kiếm thêm làng nghề đặc trưng miền Trung, miền Nam để từng bước xây dựng bản đồ nghề thủ công Việt từ Bắc vào Nam. Điều đáng mừng là cách họ định nghĩa sứ mệnh: “Văn hóa là cội nguồn của bản sắc dân tộc. Nghề Xưa Nét Mới mong muốn đưa những giá trị truyền thống đến gần Gen Z bằng ngôn ngữ của thời đại, để mỗi người trẻ không chỉ khám phá di sản mà còn trở thành người tiếp nối, sáng tạo và lan tỏa văn hóa Việt đến tương lai”. Nếu các dự án AR, VR khác cũng đặt câu hỏi “chúng ta đang phục vụ di sản hay phục vụ thiết bị?”, di sản số sẽ không chỉ là trào lưu công nghệ, mà là một hình thức bảo tồn dài hạn.
