Quy mô lớn, mục tiêu phải là kỹ năng sống
Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, lây từ động vật sang người chủ yếu qua vết cắn, vết cào hoặc nước bọt tiếp xúc với da tổn thương hay niêm mạc; khi đã xuất hiện triệu chứng lâm sàng, bệnh gây tử vong. Năm 2026, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, Đại học Y Dược TP.HCM, cơ quan nông nghiệp và môi trường địa phương, các trường học phối hợp với Boehringer Ingelheim Việt Nam triển khai sáng kiến “Đẩy lùi bệnh dại” tại Tây Ninh và Đồng Tháp. Chương trình đặt mục tiêu tiếp cận hơn 65.000 học sinh tiểu học, THCS và đào tạo 240 giáo viên, nhân viên y tế trường học. Tây Ninh dự kiến có 30.000 học sinh tham gia; Đồng Tháp có 35.000. Quy mô ấy chỉ có ý nghĩa nếu kiến thức biến thành phản xạ đúng: tránh nguy cơ, nhận ra phơi nhiễm và tìm trợ giúp kịp lúc.
Đây là hướng đi cần thiết bởi bệnh dại vẫn là thách thức sức khỏe cộng đồng dù công tác phòng chống đã đạt nhiều kết quả. Với bệnh dại ở trẻ, truyền thông không thể dừng ở việc ghi nhớ tên bệnh; học sinh cần biết hành động nào giúp bảo vệ mình và khi nào phải báo người lớn.
Học cách tránh tiếp xúc và nhận biết nguy cơ
Điều đầu tiên học sinh phòng bệnh cần nhớ là không tự ý tiếp cận, trêu chọc, đánh thức hay chạm vào động vật lạ, đang có biểu hiện bất thường hoặc bị thương. Không phải con vật nào cũng dễ nhận biết là mắc bệnh, vì vậy khoảng cách an toàn quan trọng hơn việc tự phán đoán. Trẻ nên hỏi ý kiến người lớn trước khi vuốt ve chó, mèo, kể cả vật nuôi quen thuộc; không để trẻ nhỏ ở một mình với động vật. Gia đình cần tiêm phòng cho chó, mèo và kiểm soát vật nuôi để hạn chế nguồn lây. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị duy trì tỷ lệ tiêm phòng chó tối thiểu 70% tại khu vực nguy cơ cao.
Những nguyên tắc này nên được dạy bằng tình huống gần gũi thay vì lời cảnh báo chung chung. Chương trình lồng ghép nội dung vào hoạt động học tập qua truyện, tờ thông tin và bài tập thực hành phù hợp lứa tuổi. Cách học ấy giúp trẻ tập nói “không”, lùi khỏi con vật và báo ngay cho giáo viên hoặc người thân khi thấy nguy cơ.
Bị chó cắn hoặc cào: báo người lớn, đi khám ngay
Nếu bị chó cắn, bị động vật cào hoặc nước bọt dính vào vùng da trầy xước, mắt hay miệng, học sinh không nên chờ xem con vật có phát bệnh hay không. Việc cần làm là báo ngay cho cha mẹ, giáo viên hoặc nhân viên y tế trường học để được đưa đến cơ sở y tế đánh giá và hướng dẫn xử trí dự phòng. Nguồn thông tin nhấn mạnh cần nhận biết tình huống phơi nhiễm và tìm hỗ trợ y tế kịp thời. Không tự xử lý thay cho nhân viên y tế, không giấu vết thương và không trì hoãn việc đi khám vì con vật quen hoặc vết thương có vẻ nhỏ.
Phòng bệnh dại không chỉ là tránh chó lạ; vết cào và nước bọt tiếp xúc với vùng da tổn thương cũng có thể tạo nguy cơ. Vì bệnh có hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khi triệu chứng đã xuất hiện, phản ứng nhanh sau phơi nhiễm là kỹ năng an toàn mà mọi trẻ cần được thực hành và nhắc lại.
Gia đình, nhà trường và y tế phải cùng truyền thông
Chương trình sử dụng mô hình “đào tạo người hướng dẫn”: giáo viên và nhân viên y tế trường học được trang bị kiến thức nền tảng, kỹ năng truyền thông để tiếp tục hướng dẫn học sinh. Năm 2025, hoạt động tại Tây Ninh đã nâng cao nhận thức cho 30.000 học sinh và đào tạo 119 giáo viên, nhân viên y tế ở 58 trường tiểu học, THCS. Việc mở rộng sang Đồng Tháp trong năm 2026, đồng thời tiếp tục tại Tây Ninh, tạo cơ hội nhân rộng cách làm này.
Nhưng trường học không thể gánh toàn bộ trách nhiệm. Giáo viên cần nhắc lại quy tắc và tạo cơ hội thực hành; nhân viên y tế cần hướng dẫn rõ cách tìm trợ giúp; cha mẹ phải lắng nghe khi trẻ kể mình bị cắn, cào hay tiếp xúc đáng ngờ, đồng thời quản lý và tiêm phòng vật nuôi. Học sinh có thể mang kiến thức từ lớp về nhà, giúp gia đình chủ động hơn. Kết luận cần nhớ rất rõ: tránh tiếp xúc nguy hiểm, báo người lớn ngay sau phơi nhiễm và tìm hỗ trợ y tế kịp thời.
