Cuộc đàm phán New York: bước dọn đường thực dụng cho thượng đỉnh Trump-Tập
Đàm phán Mỹ Trung tại New York ngày 20/9 là cuộc trao đổi cấp cao giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong và các quan chức thương mại chủ chốt, tập trung vào trí tuệ nhân tạo, thuế quan thương mại và đất hiếm chuỗi cung ứng, nhằm giảm căng thẳng và thiết lập cơ chế hợp tác tối thiểu trước thượng đỉnh Trump Tập sắp diễn ra. Nếu phải rút gọn ý nghĩa cuộc gặp, đó là nỗ lực “quản lý cạnh tranh” hơn là “giải quyết xung đột”. Các bên gặp nhau tại trụ sở một tập đoàn tài chính lớn ở New York, thảo luận suốt nhiều giờ trong bối cảnh Chủ tịch Tập Cận Bình được thông báo sẽ thăm Mỹ từ ngày 23 đến 25/9 – chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên kể từ 2015. Việc hai bên chọn đối thoại trước, rồi mới để lãnh đạo gặp nhau, cho thấy Washington và Bắc Kinh muốn kiểm soát rủi ro chính trị quanh thượng đỉnh Trump Tập, tránh để bất đồng về công nghệ và thương mại biến thành khủng hoảng mới.
AI và an ninh quốc gia: từ đối đầu công nghệ sang cơ chế cảnh báo
Điểm sáng rõ ràng nhất của vòng đàm phán này là việc hai nước thống nhất tạo ra một "Đối thoại AI Mỹ-Trung" – kênh thảo luận riêng về rủi ro và lợi ích của trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, Washington đề xuất cơ chế thông báo sự cố AI khi chúng chạm ngưỡng "tới cấp độ an ninh quốc gia". Về bản chất, đây là bước thừa nhận rằng AI đã trở thành hạ tầng an ninh giống như không gian mạng hay vũ trụ: không thể cấm triệt để, nhưng buộc phải có đường dây nóng khi xảy ra sự cố. Theo phát biểu của ông Scott Bessent, mục tiêu là chuyển từ trạng thái thiếu minh bạch sang minh bạch hơn giữa hai "cường quốc AI số 1 và số 2". Đó là lời thừa nhận hiếm hoi từ phía Mỹ về vị thế công nghệ của Trung Quốc, đồng thời là cơ sở để bàn sâu hơn về các mối đe dọa như tác nhân phi nhà nước hay nguy cơ AI bị dùng để tạo vũ khí sinh học. Tuy cơ chế cảnh báo mới chưa có chi tiết ràng buộc, sự tồn tại của kênh đối thoại AI và an ninh quốc gia đã là tín hiệu tích cực: hai bên chấp nhận rằng im lặng trong lĩnh vực này nguy hiểm hơn là chia sẻ có kiểm soát.
Thuế quan thương mại và kênh hàng hóa không nhạy cảm: dàn xếp thay vì hòa giải
Trên mặt trận thương mại, điểm đáng chú ý là việc hai bên “vận hành” một Hội đồng/Hội đồng Thương mại (Board of Trade) nhằm xác định nhóm hàng hóa không mang tính chiến lược để cân nhắc giảm thuế và duy trì trao đổi cân bằng hơn. Đây là cách tiếp cận thực dụng: không hy vọng phá bỏ toàn bộ hàng rào thuế quan thương mại, mà tạo lối đi riêng cho hàng hóa ít nhạy cảm – từ hàng tiêu dùng, công nghệ thấp phía Trung Quốc tới năng lượng, nông sản và thiết bị y tế của Mỹ. Tuy vậy, cuộc đàm phán không mang lại thỏa thuận gia hạn đình chiến thương mại hiện tại – thỏa thuận đang giúp Washington tạm thời đình chỉ mức thuế cao hơn với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc và sẽ hết hiệu lực vào ngày 10/11. Theo một nguồn tin được trích dẫn, tuyên bố về mức thuế mới của Mỹ đối với cáo buộc "năng lực sản xuất dư thừa" đã được hoãn đến sau thượng đỉnh Trump Tập. Cách hoãn quyết định cho thấy hai bên muốn dành cơ hội để lãnh đạo đạt một dạng thỏa thuận chính trị, nhưng cũng đồng nghĩa áp lực thương mại sẽ tăng nhanh khi thời hạn đình chiến thương mại tạm thời sắp hết.
Đất hiếm chuỗi cung ứng: khoảng trống lớn trong bức tranh tích cực
So với tiến triển trên hồ sơ AI và thuế quan thương mại, câu chuyện đất hiếm chuỗi cung ứng gần như vẫn đứng yên. Mỹ thừa nhận chưa có tiến triển về việc cải thiện dòng chảy đất hiếm và các khoáng sản quan trọng từ Trung Quốc – nguồn đầu vào sống còn cho ngành công nghệ cao và quốc phòng. Trong khi đó, Trung Quốc trước đó từng cam kết duy trì xuất khẩu đất hiếm và tăng mua nông sản Mỹ như một phần thỏa thuận đình chiến thương mại rộng hơn. Việc không có cập nhật mới cho thấy đây vẫn là đòn bẩy chiến lược mà Bắc Kinh giữ lại trên bàn đàm phán. Thị trường hàng hóa phản ứng theo hướng kỳ vọng: hợp đồng tương lai lúa mì, ngô tăng do dự đoán Trung Quốc sẽ tiếp tục mua thêm nông sản Mỹ, còn cổ phiếu công nghệ bật lên khi nhà đầu tư tin rằng căng thẳng kiểm soát công nghệ tạm lắng. Nhưng đằng sau bức tranh tích cực ấy, thiếu tiến triển về đất hiếm đặt ra câu hỏi: liệu các thỏa thuận ngắn hạn có đủ sức đảm bảo chuỗi cung ứng khi quan hệ hai bên bước vào chu kỳ cạnh tranh mới?
Tín hiệu tích cực nhưng giới hạn: thượng đỉnh Trump-Tập sẽ quyết định quỹ đạo mới
Các quan chức hai bên mô tả bầu không khí đàm phán là "tốt đẹp", "thẳng thắn, sâu sắc và mang tính xây dựng", còn Bộ trưởng Tài chính Mỹ gọi các cuộc thảo luận là "rất thành công". Tông giọng lạc quan cho thấy cả Washington lẫn Bắc Kinh ý thức rõ ràng rằng để cạnh tranh tiếp tục mà không trượt sang đối đầu rộng, họ buộc phải thiết lập đường ray an toàn ở những lĩnh vực nhạy cảm như AI và thương mại. Dù chưa có thỏa thuận lớn, hai bên đã đồng ý tiếp tục gặp lại, trong đó tiến triển có thể xuất hiện tại các cuộc tiếp xúc cấp lãnh đạo, từ thượng đỉnh Trump Tập ở Washington cho tới các sự kiện như APEC tại Thâm Quyến và G20 tại Florida vào các tháng tiếp theo. Nhìn rộng hơn, vòng đàm phán New York cho thấy một mô hình mới của quan hệ Mỹ-Trung: chấp nhận bất đồng kéo dài, nhưng tìm cách "đóng khung" rủi ro bằng cơ chế cảnh báo AI và kênh hàng hóa không nhạy cảm. Kết luận hợp lý lúc này là: thượng đỉnh sắp tới khó tạo ra bước ngoặt hòa hoãn, nhưng có thể củng cố những đường ray an toàn vừa được đặt nền – yếu tố then chốt để thế giới tránh một cú sốc địa kinh tế mới.
