Từ công cụ tra cứu đến “người bạn” thay thế con người
Xu hướng người trẻ tìm đến chatbot tâm sự trẻ em và các AI đồng hành để trút bầu cảm xúc là hiện tượng ngày càng rõ nét, khi AI hỗ trợ cảm xúc được thiết kế như “người bạn” luôn sẵn sàng lắng nghe, phản hồi tức thì, ít phán xét, từ đó dần trở thành điểm tựa tâm lý thay thế những mối quan hệ ngoài đời thực trong đời sống số hiện nay. Theo các khảo sát gần đây, trò chuyện với AI đã dịch chuyển từ vai trò công cụ học tập, tra cứu sang một dạng quan hệ bán thân mật, nơi nhiều bạn trẻ coi chatbot là chỗ an toàn nhất để nói về nỗi buồn, áp lực và xung đột với gia đình hay bạn bè. Điều đáng lo không phải việc sử dụng AI, mà là sự im lặng song song: thanh thiếu niên đang chia sẻ rất nhiều với máy, trong khi lại thu mình trước con người.
Các con số báo động: phụ thuộc AI nhưng giấu kín với thế giới
Một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy gần một phần năm thanh thiếu niên và người trẻ từ 12–21 tuổi đã tìm lời khuyên về sức khỏe tâm thần trẻ tuổi từ chatbot AI, tương đương khoảng 8,2 triệu người sau khi áp dụng trọng số dân số. Đáng nói hơn, 63,3% trong số họ không chia sẻ với bất kỳ ai việc mình tìm hỗ trợ tâm lý từ AI, chỉ 28% nói với bạn bè và 16,4% nói với người lớn đáng tin cậy. Câu chuyện không dừng ở tần suất sử dụng: một số khảo sát khác ghi nhận đa số thanh thiếu niên từng thử AI companion ít nhất một lần, và khoảng một phần ba trong số đó thấy hài lòng ngang hoặc hơn khi nói chuyện với bạn ngoài đời. Khi phụ thuộc AI tâm lý nhưng giấu kín, người trẻ không chỉ cô đơn với chính vấn đề của mình, mà còn mất cơ hội học cách kết nối, bất đồng và hàn gắn với người thật.
Mặt tích cực và mặt tối: khi AI từ công cụ hóa thành nơi duy nhất để dựa dẫm
Cần thẳng thắn: chatbot tâm sự trẻ em và trợ lý AI không phải chỉ toàn tiêu cực. Trò chuyện với AI có thể giúp người dùng luyện ngoại ngữ, tìm ý tưởng học tập, sáng tác, gọi tên cảm xúc, sắp xếp suy nghĩ hay chuẩn bị cách mở lời về một vấn đề khó với cha mẹ hoặc thầy cô. Trong khoảnh khắc bế tắc, phản hồi bình tĩnh từ AI hỗ trợ cảm xúc có thể khiến một người cảm thấy bớt cô độc, như một “phòng chờ” tạm thời trước khi họ đủ can đảm tìm đến chuyên gia hoặc người thân. Vấn đề bắt đầu khi AI từ công cụ hỗ trợ trở thành nơi duy nhất người dùng tìm đến. Khi đó, lời tâm sự không còn là bước trung gian để quay về với thế giới thật, mà trở thành vòng lặp khép kín giữa cá nhân và thuật toán, bào mòn dần kỹ năng giao tiếp, khả năng chịu đựng khác biệt và quá trình xây dựng tin cậy với con người.
Cô đơn giữa kỷ nguyên AI: khoảng cách với người thật ngày một rộng
Không chỉ người trẻ cần hỗ trợ cảm xúc, nhóm người dùng AI chuyên sâu – lập trình viên, nhà sáng lập startup – cũng đang báo cáo cảm giác lạc lõng ngoài đời thực khi đắm chìm trong công nghệ. Những ngày dài “vibe coding”, thử công cụ mới, chạy theo nhịp đổi thay của mô hình sinh ngôn ngữ khiến họ khó trò chuyện và hẹn hò, vì người đối diện không hiểu được chính thế giới mà họ đang sống cùng AI. Một nghiên cứu chung năm 2025 cho thấy những người có nhiều cuộc trò chuyện mang tính cá nhân với chatbot có xu hướng cảm thấy cô đơn hơn, ngay cả các cuộc trao đổi không mang tính riêng tư cũng góp phần tăng phụ thuộc về mặt cảm xúc ở nhóm sử dụng với tần suất cao. Sự phụ thuộc này không chỉ là chuyện thời gian trên màn hình: nó tạo ra độ chênh nhận thức và kinh nghiệm sống, khiến đối thoại với người thật trở nên mệt mỏi, thậm chí vô nghĩa.
Quy định AI Trung Quốc và câu hỏi xã hội: chúng ta muốn mối quan hệ kiểu gì với máy?
Việc một nữ sinh phải “chia tay” bạn trai AI vào ngày 15/7 không đến từ xung đột tình cảm, mà từ quy định AI Trung Quốc mới về quản lý tương tác cảm xúc giữa AI và người dùng. Các tập đoàn công nghệ lớn đã đóng hoặc gỡ bỏ tính năng bạn đồng hành, tác nhân AI cho phép người dùng tạo người yêu, bạn thân hay thậm chí phiên bản số của người thân đã qua đời. Bên cạnh việc hạn chế, khung quy định mới yêu cầu hệ thống gửi cảnh báo cho người dùng có dấu hiệu phụ thuộc quá mức, nhắc họ sau mỗi 2 giờ rằng họ đang nói chuyện với AI, đồng thời cấm chatbot khuyến khích tự gây hại, thao túng cảm xúc hay dẫn dắt quyết định phi lý trí. Trong khi đó, một số ứng dụng bạn đồng hành độc lập vẫn tiếp tục điều chỉnh sản phẩm để tồn tại trong khuôn khổ mới. Câu hỏi thật sự dành cho mọi xã hội không chỉ là “cấm hay cho phép”, mà là: chúng ta chấp nhận để AI trở thành một mắt xích chính trong hệ sinh thái sức khỏe tâm thần trẻ tuổi ở mức độ nào, và ai chịu trách nhiệm khi người trẻ cần sự giúp đỡ từ người thật nhưng lại chỉ gặp lời khuyên từ máy.
