Lừa đảo AI trực tuyến: không nhắm vào tài khoản, mà nhắm vào sự tỉnh táo
Lừa đảo AI trực tuyến là các chiêu trò sử dụng công nghệ như deepfake, giả giọng nói, website giả mạo và kịch bản cá nhân hóa để thao túng tâm lý nạn nhân, khiến họ mất tỉnh táo và tự nguyện chuyển tiền hoặc cung cấp dữ liệu nhạy cảm, thay vì chỉ tấn công kỹ thuật vào tài khoản hay thiết bị. Đây là sự thay đổi rất đáng sợ: tội phạm không cần quá tinh vi về công nghệ, miễn họ đánh gục được sự bình tĩnh của người nghe. Câu chuyện người phụ nữ hơn 70 tuổi, đang chạy thận, bị chiếm đoạt 32 triệu đồng chỉ bằng những lời dọa “sẽ chết”, “sẽ gặp ma quỷ” là ví dụ đau lòng cho kiểu thao túng tâm lý này. Trong bối cảnh đó, an ninh ví điện tử không còn là chuyện khóa tài khoản cho chắc, mà phải là câu chuyện bảo vệ cảm xúc, nhận thức và thói quen số của người dùng.
Lớp bảo vệ AI nhiều điểm chạm: MoMo không để người dùng một mình
Điểm thú vị trong cách MoMo bảo vệ tài khoản MoMo là họ không kỳ vọng AI ra quyết định thay người dùng, mà dùng AI để cho người dùng thêm thời gian và thông tin trước khi bấm nút chuyển tiền. Các giải pháp AI của MoMo đang hỗ trợ phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày, góp phần bảo vệ khoảng 15.000 tỉ đồng khỏi nguy cơ lừa đảo trong năm 2025. Đây là con số cho thấy AI đã trở thành một lớp bảo vệ liên tục chứ không phải một tính năng trang trí. MoMo triển khai lớp bảo vệ AI tại nhiều điểm chạm trong ứng dụng: từ việc phân tích hành vi giao dịch để nhận diện bất thường, đến việc gắn nhãn Cảnh báo tài khoản nhận (Receiver Label) khi tài khoản đích có dấu hiệu đáng ngờ. Hệ thống phát đi hơn 10.000 lượt cảnh báo mỗi ngày, hoạt động 24/7, và 99,5% người dùng sau khi nhận cảnh báo đã dừng lại kiểm tra trước khi tiếp tục hoặc hủy giao dịch. Đây chính là mẫu hình an ninh ví điện tử hiện đại: AI không thay bạn nghĩ, mà buộc bạn phải… nghĩ lại.
Từ dữ liệu đến hành vi: AI đối đầu với nội dung giả mạo và kịch bản cá nhân hóa
Điểm nguy hiểm của các đường dây lừa đảo hiện nay là chúng dùng AI để cá nhân hóa kịch bản dựa trên dữ liệu thu thập được về nạn nhân. Chúng ghi lại hình ảnh, bạn bè, thói quen chia sẻ trên mạng xã hội để dựng nên “bản đồ quan hệ”, rồi dùng deepfake tạo hình ảnh, khuôn mặt, giọng nói giả, lồng ghép vào các lời mời đầu tư, lừa tình cảm hay giả danh cơ quan nhà nước. Mục tiêu cuối cùng là khiến nạn nhân tin rằng người đang nói chuyện là người quen, là cán bộ, là nhân viên ngân hàng, từ đó nộp tiền hoặc khai dữ liệu. MoMo đối đầu với kiểu tấn công này bằng cách để AI phân tích hành vi người dùng, chứ không chỉ soi từng giao dịch đơn lẻ. Khi thấy một giao dịch chuyển tiền cho người lạ, tài khoản nhận từng bị báo cáo, hoặc chuỗi giao dịch đi kèm các dấu hiệu nội dung giả mạo, hệ thống sẽ kích hoạt cảnh báo ngay trong luồng thao tác. Đồng thời, MoMo khuyến khích người dùng Báo cáo và tra cứu lừa đảo kể cả khi vụ việc diễn ra ngoài ứng dụng, để bổ sung dữ liệu cho lớp phòng vệ chung. Nói thẳng: nếu người dùng không chia sẻ dữ liệu cảnh báo, AI của bất kỳ ví điện tử nào cũng sẽ bị mù một phần.
Nguyên tắc 5 giây nhận diện và 15 phút đầu xử lý: người dùng phải là “tường lửa” cuối cùng
Công nghệ tự động là cần, nhưng không đủ. Chuyên gia Ngô Minh Hiếu đề xuất một bộ quy tắc rất đời thường: 5 giây nhận diện và 15 phút đầu xử lý. Trong 5 giây, người dùng phải phát hiện ba dấu hiệu lừa đảo phổ biến: cuộc gọi mạo danh cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc cán bộ; tin nhắn chứa đường link hoặc mã QR dẫn tới website, ứng dụng giả; và các kịch bản dụ đầu tư có dùng deepfake hình ảnh, khuôn mặt hoặc giọng nói. Nếu nghi ngờ, 15 phút tiếp theo là “thời gian vàng”: dừng tương tác, cô lập tài khoản hoặc thiết bị, liên hệ ngân hàng để khóa thẻ, đổi mật khẩu và phương thức xác thực, lưu lại tin nhắn, đường link, hình ảnh và mọi bằng chứng, sau đó báo cáo vụ việc. Người dùng cũng nên hạn chế công khai hình ảnh cá nhân, đặc biệt hình ảnh trẻ em, và không để lộ danh sách bạn bè, thông tin quan hệ để tránh bị dựng kịch bản cá nhân hóa. Khi người dùng biết phát hiện giả mạo nhanh và xử lý trong khung 15 phút vàng này, AI của MoMo mới có cơ hội giúp chặn tiếp những nạn nhân sau.
Chiến lược tốt nhất: AI là tấm khiên, sự cảnh giác là thanh kiếm
Điểm chung trong cách tiếp cận của MoMo và các chuyên gia an ninh mạng là sự thừa nhận: không có hệ thống nào “bất khả xâm phạm”. Điều có thể làm là biến mỗi người dùng thành một phần của mạng lưới phòng vệ. MoMo cung cấp tính năng Cảnh báo tài khoản nhận, hệ thống cảnh báo giao dịch bất thường và Quản lý liên kết giao dịch để người dùng kiểm tra, ngắt kết nối các dịch vụ không còn sử dụng, chủ động bảo vệ tài khoản MoMo khỏi giao dịch ngoài ý muốn. Ông Nguyễn Bá Diệp nhấn mạnh rằng mục tiêu không phải để AI thay người dùng đưa ra quyết định, mà giúp họ có thêm thông tin và thời gian để đưa ra quyết định an toàn hơn. Bởi bảo vệ người dùng không chỉ đến từ công nghệ, mà còn từ khả năng chủ động nhận diện rủi ro; khi công cụ kết hợp cùng thói quen kiểm chứng, “tấm khiên” an toàn mới phát huy hiệu quả trước những thủ đoạn ngày càng tinh vi. Nói cách khác, an ninh ví điện tử là kết quả của hai thứ: lớp bảo vệ AI chạy 24/7 và sự cảnh giác không nghỉ của chính người dùng.
