Ẩm thực dân tộc thiểu số: Từ món ăn hằng ngày đến mô hình kinh doanh bền vững
Ẩm thực dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên không chỉ là những món ăn mang hương vị cay, đắng, chua đặc trưng, mà ngày càng trở thành nền tảng cho các mô hình kinh doanh đặc sản quê hương gắn với du lịch ẩm thực bền vững, nơi người trẻ vừa tạo sinh kế vừa giữ gìn và kể lại câu chuyện văn hóa của cộng đồng mình qua từng bữa cơm, từng gian bếp và cả không gian mạng. Trong gian bếp nhỏ ở buôn Niêng 2, xã Ea Nuôl, một đoàn viên Ê đê tên H’Yip Niê tất bật chuẩn bị lá mì, cà đắng, hoa chuối, rau rừng, thịt heo để nấu những món truyền thống theo mùa. Quyết định mở quán cơm ẩm thực đồng bào Ê đê của chị không chỉ để “bán món ăn”, mà để biến ký ức bữa cơm gia đình thành đặc sản níu chân du khách và thành con đường khởi nghiệp ẩm thực Tây Nguyên của chính mình.
Cô gái Ê đê biến bữa cơm quê thành đặc sản níu chân du khách
Điều đáng nói trong câu chuyện của H’Yip Niê là cách chị nhìn ẩm thực dân tộc thiểu số như một tài sản kinh tế chứ không chỉ là nếp sống quen thuộc. Từ món đu đủ giã chua cay từng là món ăn vặt của riêng gia đình, chị đưa lên thực đơn quán và biến nó thành món được nhiều thực khách yêu thích. Những món gỏi cà đắng, lá mì xào, đu đủ giã chua ngọt mang đúng vị Ê đê nhưng được điều chỉnh vừa phải để hợp khẩu vị khách từ nơi khác. Những món ăn dân dã của người Ê đê nay đã trở thành đặc sản níu chân du khách, tạo dấu ấn riêng cho quán của H’Yip và cho cả buôn làng. Chính việc bám vào nguyên liệu bản địa, mùa nào thức ấy, mua thêm từ các buôn Ê đê lân cận giúp mô hình kinh doanh đặc sản quê hương của chị gắn chặt với cộng đồng nguồn nguyên liệu, không bị rơi vào kiểu du lịch ẩm thực “phô diễn” mà xa lạ với đời sống thực.
Từ rượu cần đến việc làm cho thanh niên: Kinh doanh đặc sản quê hương phải có chiều sâu
Khởi nghiệp ẩm thực Tây Nguyên, nếu chỉ dừng ở vài món ăn bán cho khách lạ, sẽ khó bền. H’Yip Niê chọn đi xa hơn: chị vay vốn qua tổ vay vốn do Đoàn xã quản lý để đầu tư quán, mua sắm dụng cụ, rồi mở thêm mô hình sản xuất rượu cần với men nhà tự làm theo phương pháp gia truyền. Các chum rượu ủ công phu vừa phục vụ tại quán vừa cung cấp ra thị trường, tạo thêm một “đặc sản Ê đê” theo đúng nghĩa kinh doanh đặc sản quê hương. Quan trọng hơn, mô hình của H’Yip Niê đã tạo việc làm ổn định cho một số lao động địa phương, đặc biệt là thanh niên, góp phần thúc đẩy kinh tế tại chỗ. Đây là điểm mấu chốt: bảo tồn văn hóa qua ẩm thực sẽ khó đi đường dài nếu người làm nghề không có thu nhập. Khi quán ăn, rượu cần gắn với việc làm và vốn vay, ẩm thực truyền thống trở thành phần của hệ sinh thái sinh kế chứ không là màn trình diễn phục vụ du khách.
Người trẻ M’nông đưa văn hóa, ẩm thực lên mạng: Gian bếp thành phim trường
Ở huyện Lắk, một thế hệ người trẻ M’nông chọn con đường khác để bảo tồn văn hóa qua ẩm thực: đưa mọi thứ lên không gian mạng. Chị H Huyn Sruk đến tận nhà các nghệ nhân gốm, dệt thổ cẩm, đan đát để quay video, chụp ảnh, rồi hướng dẫn họ cách dùng điện thoại thông minh, canh góc quay, dựng video, chèn nhạc và đăng lên Facebook, TikTok. Những video giản dị ấy khiến nhiều người quan tâm hơn đến món ăn, nghề truyền thống, hoa văn và đời sống buôn làng, thậm chí tìm đến tận nơi gặp nghệ nhân. Theo chị Huyn, nếu sản phẩm không bán được, người trẻ không muốn theo nghề thì giá trị truyền thống khó tồn tại. Vì vậy, chị không chỉ quay cho đẹp mà còn kết nối du khách đến nhà nghệ nhân để xem cách làm, trải nghiệm, đặt hàng. Đây chính là một kiểu du lịch ẩm thực bền vững: khách không dừng ở việc “check-in rồi về”, mà hiểu câu chuyện phía sau món ăn, món đồ, từ đó tôn trọng văn hóa bản địa.
Du lịch ẩm thực bền vững: Cầu nối giữa chuyển đổi số và bảo tồn di sản
Song song với chị Huyn, anh Y Lâm Đăng Bing (Lâm) – một người trẻ M’nông khác – bỏ phố về buôn, biến gian bếp gia đình thành phim trường kể chuyện văn hóa và ẩm thực M’nông R’lăm qua chiếc điện thoại và trang Facebook có hơn 600.000 người theo dõi. Anh cho rằng người xem không thích clip diễn quá lố hay chỉ quảng cáo món ăn, mà muốn các điều dung dị, đời thường để biết thêm về văn hóa và con người địa phương. Khi những món đọt mây, da trâu, giò trâu được chế biến ngay trước ống kính, ẩm thực truyền thống trở thành cầu nối giữa du lịch ẩm thực bền vững và bảo tồn di sản văn hóa: khách đến trải nghiệm, nền tảng số trả công cho nội dung, còn gia đình và buôn làng có thêm động lực giữ nghề. Phó bí thư Tỉnh Đoàn Đắk Lắk Lương Minh Tùng nhấn mạnh sẽ tiếp tục hỗ trợ các mô hình thanh niên ứng dụng công nghệ, kết nối người trẻ có kỹ năng truyền thông với nghệ nhân, hộ gia đình và các chủ thể văn hóa. Đây là hướng đi đúng: chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi tạo ra giá trị thực, giúp người trẻ biến vốn văn hóa thành sinh kế chứ không phải thành nội dung “để cho vui”.
