Nhật thực toàn phần và bước ngoặt: đưa quan sát khoa học lên bầu trời
Nhật thực toàn phần quan sát từ máy bay nghiên cứu là cách các nhà thiên văn học đưa cả phòng thí nghiệm lên độ cao khoảng 10.000m để bám theo dải tối của Mặt Trăng, giảm ảnh hưởng mây và nhiễu động khí quyển, qua đó thu được dữ liệu tinh sạch hơn về bầu khí quyển Mặt Trời và các hiện tượng quanh nó mà mặt đất không thể ghi lại với cùng độ chi tiết. Ngày 12-8 tới, một máy bay của hãng hàng không quốc gia Tây Ban Nha Iberia sẽ cất cánh từ Madrid, bay theo một hành trình thiết kế riêng để "đón" nhật thực toàn phần đầu tiên trên bán đảo Iberia sau hơn một thế kỷ. Đây không chỉ là chuyến bay ngắm cảnh, mà là một tuyên bố rằng thiên văn học hiện đại dám rời khỏi mặt đất để bảo vệ từng giây quan sát quý giá của hiện tượng hiếm gặp kéo dài 2 phút 18 giây.
Tại sao phải quan sát nhật thực toàn phần từ không trung?
Nếu coi nhật thực toàn phần là "vàng" của thiên văn học, thì quan sát từ mặt đất giống như khai thác vàng trong điều kiện mưa gió: luôn bị mây che, khí quyển nhiễu và tầm nhìn giới hạn. Máy bay nghiên cứu ở độ cao hành trình hơn 10.000m có thể vượt lên trên phần lớn các đám mây, giảm đáng kể nguy cơ thời tiết phá hỏng cả chiến dịch quan sát kéo dài vài phút. Đồng thời, tầng khí quyển loãng hơn giúp hình ảnh Mặt Trời sắc nét, ít bị chớp nháy bởi nhiễu loạn không khí. Chính sự bướng bỉnh của khoa học – không chấp nhận "xem hên xui" từ mặt đất – đã đẩy thiên văn học lên bầu trời. Hành trình bay về khu vực Palencia, gần trung tâm dải nhật thực toàn phần rồi quay lại Madrid cho thấy ưu tiên hàng đầu là tối ưu góc nhìn, không phải sự tiện lợi của sân quan sát cố định.
Vành nhật hoa: bầu khí quyển Mặt Trời chỉ lộ diện nhờ máy bay nghiên cứu
Trong vài phút nhật thực toàn phần, thiên văn học có được cơ hội hiếm hoi để bầu khí quyển ngoài cùng của Mặt Trời – vành nhật hoa – hiện rõ trên nền trời tối. Vành nhật hoa có nhiệt độ lên tới hàng triệu độ C nhưng thường bị ánh sáng chói từ bề mặt Mặt Trời lấn át, nên nếu bỏ lỡ khoảnh khắc này, chúng ta gần như mất cả chu kỳ nghiên cứu. Trên chuyến bay đặc biệt của Iberia sẽ có các nhà khoa học thuộc dự án Shelios do Miquel Serra-Ricart, nhà nghiên cứu tại Viện Vật lý thiên văn Quần đảo Canary, dẫn dắt; nhóm dự kiến dùng điều kiện quan sát trên cao để nghiên cứu cấu trúc vành nhật hoa, hình thái Mặt Trời cùng những biến đổi trong giai đoạn toàn phần. Một câu nói đáng trích: “Thời gian này đủ lâu để vành nhật hoa tỏa sáng rực rỡ trên bầu trời đen và các ngôi sao cũng sẽ tỏa sáng như vào ban đêm”. Đó là bức tranh mà mặt đất khó có thể vẽ lại với độ chi tiết tương đương.
Từ phòng thí nghiệm bay đến trải nghiệm công chúng và chuỗi nhật thực hiếm
Điểm thú vị của chuyến bay không chỉ nằm ở dữ liệu mà còn ở cách nhật thực toàn phần được đưa đến gần công chúng. Toàn bộ diễn biến dự kiến được phát trực tiếp trên các nền tảng mạng xã hội thông qua hệ thống kết nối vệ tinh Starlink, biến khoang máy bay thành studio thiên văn học trên không. Công chúng ở nhiều quốc gia có thể theo dõi khoảnh khắc Mặt Trăng che kín đĩa sáng của Mặt Trời, để lộ vành nhật hoa mờ nhạt bao quanh, kể cả những nơi như Việt Nam vốn không nằm trong dải tối ngày 12-8. Việc Iberia kết hợp hàng không, khoa học và công nghệ cho thấy một xu hướng: nghiên cứu không còn khép kín mà chuyển thành sự kiện chia sẻ, có tính giáo dục cao đối với những người yêu thích thiên văn học. Đặc biệt, nhật thực toàn phần năm 2027 là một trong chuỗi ba nhật thực toàn phần liên tiếp (12-8-2026, 2-8-2027, 22-7-2028), một điều rất hiếm khi xảy ra. Nếu không mở rộng quan sát bằng máy bay, khoa học sẽ bỏ phí chuỗi thiên văn lý tưởng này cho việc hiểu sâu hơn về Mặt Trời.
Việt Nam ngoài dải tối: chúng ta vẫn có lợi ích từ cuộc phiêu lưu ở độ cao 10.000m
Người dân Việt Nam không thể quan sát nhật thực toàn phần ngày 2-8-2027, chỉ các tỉnh phía Nam như TPHCM, Cà Mau, Cần Thơ có thể thấy nhật thực một phần với khoảng 10% đĩa Mặt Trời bị che khuất, lại diễn ra vào khoảng 18h nên việc quan sát khá hạn chế. Nhưng việc đứng ngoài dải toàn phần không đồng nghĩa với việc đứng ngoài lợi ích khoa học. Dữ liệu thu được từ những chuyến bay đuổi theo nhật thực – từ cấu trúc vành nhật hoa tới hoạt động của các sao gần Mặt Trời – được cộng đồng thiên văn học toàn cầu chia sẻ. Theo các nhà khoa học, kỷ lục thời gian nhật thực toàn phần 6 phút 23 giây của "nhật thực thế kỷ" năm 2027 chỉ bị phá vào ngày 3-6-2114 với 6 phút 32 giây, và NASA dự đoán đến 16-7-2186 mới có nhật thực dài tới 7 phút 29 giây. Những con số đó nói thẳng một điều: nếu không tranh thủ từng sự kiện hiếm này bằng các phương pháp quan sát khoa học tiên tiến như máy bay nghiên cứu, thế hệ chúng ta sẽ bỏ lỡ một kho tàng dữ liệu mà phải vài thế hệ sau mới có dịp lặp lại.
