Gan nhiễm mỡ: Bệnh im lặng nhưng không hề vô hại
Gan nhiễm mỡ là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan, thường tiến triển âm thầm nhiều năm, hầu như không gây đau hay triệu chứng rõ rệt, nhưng có thể dẫn đến viêm gan, xơ hóa, xơ gan và thậm chí ung thư gan nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.
Điều đáng lo không phải là bạn có gan nhiễm mỡ hay không, mà là bạn phát hiện nó ở giai đoạn nào. Bệnh gan nói chung có thể âm thầm tiến triển trong nhiều năm mà không gây triệu chứng rõ rệt. Nhiều người vẫn ăn ngủ bình thường, đi làm đều, chỉ hơi mệt mỏi rồi bỏ qua. Đến khi siêu âm, đo độ đàn hồi gan trong một lần khám sức khỏe tình cờ mới biết mình đã xơ gan còn bù, như trường hợp anh Trần 35 tuổi. Khi đó, cơ hội đảo ngược tổn thương đã ít hơn rất nhiều. Nếu coi gan nhiễm mỡ là “chuyện nhỏ” và chờ có triệu chứng mới đi khám, bạn đang đánh cược với chính lá gan của mình.
Vì sao tập thể dục, kiêng đồ béo mà gan vẫn nhiễm mỡ?
Nhiều người hoang mang: “Tôi đã kiêng đồ béo, chăm tập thể dục, sao siêu âm vẫn gan nhiễm mỡ?”. Câu trả lời thẳng thắn là: chỉ nhìn vào mỡ ăn và số cân là chưa đủ để gan được bảo vệ. BS.CK2 Dương Minh Tuấn (Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai) cho biết một người ăn uống khá cẩn thận vẫn có thể mắc gan nhiễm mỡ. Lý do nằm ở kháng insulin và rối loạn chuyển hóa: cơ thể đáp ứng kém với insulin, năng lượng sử dụng và dự trữ bị rối loạn, mỡ dễ tích tụ trong gan.
Người có cân nặng bình thường vẫn có thể nhiều mỡ nội tạng, ít cơ, trong khi bề ngoài trông “thon gọn” nên chủ quan. Thêm vào đó, nhiều người kiêng mỡ nhưng lại uống nước ngọt, trà sữa, nước ép nhiều đường hoặc ăn khẩu phần quá lớn, khiến tổng năng lượng vẫn dư thừa. Một số bệnh lý như đái tháo đường tuýp 2, rối loạn mỡ máu và yếu tố di truyền càng làm gan nhiễm mỡ dễ xuất hiện hơn. Nói cách khác, gan nhiễm mỡ phòng ngừa không thể chỉ dựa vào việc “ít ăn đồ chiên rán” mà phải nhìn toàn bộ bức tranh chuyển hóa.
Ba chỉ số men gan “cầu cứu” trong xét nghiệm máu
Nếu gan không kêu đau, thì men gan trong xét nghiệm máu chính là tiếng chuông báo động sớm. Cử nhân Lê Ngọc Thảo (Đơn vị Cận lâm sàng, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM cơ sở 3) cho biết xét nghiệm máu với chỉ số ALT, AST và GGT giúp phát hiện những bất thường liên quan đến gan mật, từ đó xác định trường hợp cần đánh giá thêm. Đây là cách phát hiện bệnh gan sớm khi triệu chứng còn mờ nhạt.
ALT (GPT) và AST (GOT) tăng khi tế bào gan bị tổn thương; ALT tương đối đặc hiệu cho gan, còn AST còn có ở cơ và tim nên có thể tăng do nguyên nhân ngoài gan. Ở nhiều labo, chỉ số gan bình thường với ALT, AST thường dưới khoảng 40 U/L. GGT giúp đánh giá thêm các vấn đề gan mật và thường tăng ở người uống rượu bia hoặc mắc bệnh gan mật. Tuy nhiên, men gan tăng không đồng nghĩa chức năng gan đã suy giảm nghiêm trọng; ngược lại, kết quả bình thường cũng không loại trừ hoàn toàn bệnh gan mạn tính. Đó là lý do bạn không nên tự trấn an chỉ bằng một lần xét nghiệm “đẹp”.
Năm nhóm nguy cơ cao cần khám gan định kỳ dù không có triệu chứng
Chờ đến khi mệt nhiều, vàng da, bụng to mới đi khám gan là quá muộn. Khoảng 70% bệnh nhân ung thư gan được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn giữa hoặc muộn. Những người thuộc nhóm nguy cơ cao phải coi khám gan định kỳ là “lịch bắt buộc”, kể cả khi vẫn tập thể dục và ăn uống kiêng khem.
- Người nhiễm virus viêm gan B hoặc C: viêm gan virus mạn tính gây tổn thương gan kéo dài, tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan.
- Người thường xuyên uống rượu bia: dễ tích tụ mỡ trong gan, viêm gan do rượu và tiến triển thành xơ gan.
- Người mắc gan nhiễm mỡ, nhất là kèm thừa cân, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa, có nguy cơ tiến triển viêm gan, xơ hóa, xơ gan.
- Người có tiền sử gia đình mắc ung thư gan: không phải bệnh di truyền trực tiếp nhưng thường chia sẻ yếu tố nguy cơ chung.
- Người béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, dùng thuốc ảnh hưởng đến gan: được khuyến cáo nên kiểm tra men gan và đánh giá gan định kỳ.
Người khỏe mạnh có thể khám sức khỏe định kỳ hàng năm, trong khi một số nhóm nguy cơ cao được khuyến cáo siêu âm gan và xét nghiệm bổ sung khoảng 6 tháng một lần. Tần suất cụ thể nên theo chỉ định bác sĩ.
Phòng ngừa gan nhiễm mỡ: Đừng chỉ “ăn lành mạnh”, hãy kiểm tra gan sớm
Gan nhiễm mỡ phòng ngừa hiệu quả phải kết hợp lối sống và tầm soát, chứ không thể trông chờ vào cảm giác chủ quan. Về ăn uống, nên tăng rau, đậu, cá, thực phẩm giàu chất xơ; chọn lượng tinh bột phù hợp; giảm bánh kẹo, đồ uống có đường, mỡ động vật và đồ chiên rán; ưu tiên trái cây nguyên quả với khẩu phần hợp lý, không cần loại bỏ hoàn toàn cơm hay mọi loại chất béo. Vận động khoảng 150 phút/tuần với đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội và tập sức mạnh giúp kiểm soát cân nặng, cải thiện chuyển hóa và giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ.
Tuy nhiên, lối sống tốt không thay thế được xét nghiệm men gan và khám gan định kỳ. Một số người mắc bệnh gan mạn vẫn có AST, ALT bình thường, nên cần kết hợp siêu âm, đánh giá nguy cơ và theo dõi lâu dài. Thông điệp quan trọng là: đừng đợi gan lên tiếng. Hãy chủ động phát hiện bệnh gan sớm bằng xét nghiệm máu và khám gan định kỳ, nhất là khi bạn thuộc nhóm nguy cơ. Bảo vệ gan không phải là chờ bệnh rồi chữa, mà là không để bệnh tiến xa ngay từ đầu.
