Hai dự báo, cùng một niềm tin vào sự dư dả
Tương lai tiền bạc là viễn cảnh trong đó AI, robot và công nghệ vũ trụ làm thay đổi cách con người sản xuất, phân phối tài nguyên và đo lường giá trị, khiến tiền tệ truyền thống có thể không còn giữ vai trò trung tâm. Đây không phải lời khuyên tài chính đã được kiểm chứng, mà là dự báo táo bạo của Elon Musk về một nền kinh tế biến đổi sâu sắc.
Trong cuộc trò chuyện với Walter Isaacson trên podcast The Builders, Musk cho rằng khi công nghệ tiến đủ xa và kinh tế mở rộng ra ngoài Trái đất, những thước đo giá trị hiện nay có thể trở nên lỗi thời. Ông hình dung giá trị tương lai gắn nhiều hơn với năng lực sản xuất và nguồn lực vật chất. Đến ngày 29/10, ông tiếp tục viết trên mạng xã hội X rằng tiết kiệm cho tương lai xa sẽ vô nghĩa khi kỷ nguyên dư dả nhờ siêu trí tuệ xuất hiện.
Đây là hai phiên bản của cùng một luận điểm: khi hàng hóa và dịch vụ trở nên dồi dào, tiền mất sức mạnh phân bổ khan hiếm. Nhưng viễn cảnh ấy phụ thuộc vào nhiều điều kiện chưa thành hiện thực.
AI và robot có thể biến tiết kiệm hưu trí thành chuyện cũ?
Musk từng khuyên mọi người đừng quá bận tâm đến việc dành dụm cho tuổi nghỉ hưu trong 10 hay 20 năm nữa. Theo ông, AI, năng lượng và robot sẽ nâng năng suất đến mức tài nguyên dồi dào, còn con người có thể tiếp cận hàng hóa, chăm sóc y tế và giáo dục mà không bị giới hạn như hiện nay. Nếu máy móc đảm nhiệm phần lớn công việc, lao động cũng có thể không còn là điều kiện bắt buộc để đáp ứng nhu cầu cơ bản.
Lời hứa về một xã hội dư dả hấp dẫn vì nó thay đổi câu hỏi từ “làm sao tích lũy đủ?” thành “con người muốn làm gì khi không phải làm việc để tồn tại?”. Musk hình dung mỗi người có thể theo đuổi nghệ thuật, sở thích hay tự trồng thực phẩm. Tuy nhiên, năng suất cao hơn không tự động bảo đảm mọi người đều được hưởng thành quả.
Vì vậy, lời khuyên của ông không nên được hiểu như tín hiệu để dừng tiết kiệm. Bảy chuyên gia về tài chính cá nhân và AI được hỏi đều khuyến nghị tiếp tục chuẩn bị cho tuổi hưu, thay vì đặt an toàn tài chính vào một dự báo chưa chắc chắn.
Khoảng cách giữa sản lượng dồi dào và quyền tiếp cận
Điểm yếu lớn nhất trong viễn cảnh của Musk không nằm ở khả năng robot làm được nhiều việc hơn, mà ở câu hỏi ai sở hữu máy móc, năng lượng và cơ sở hạ tầng, rồi ai được hưởng sản lượng. Tự động hóa có thể làm hàng hóa rẻ hơn hoặc phong phú hơn, nhưng điều đó không bảo đảm phân phối công bằng hay khả năng tiếp cận phổ quát.
Musk cũng thừa nhận quá trình chuyển đổi sẽ không êm thấm. Hai thập niên tới có thể là giai đoạn biến động lớn khi nhiều công việc thay đổi hoặc biến mất, kéo theo sức ép lên người lao động và cấu trúc xã hội. Để ứng phó nguy cơ mất việc trên diện rộng, ông đề xuất chính phủ trợ cấp tiền mặt cho toàn dân, giúp người lao động thích nghi.
Đề xuất ấy làm lộ ra nghịch lý: nếu tiền sắp mất ý nghĩa, xã hội vẫn cần một cơ chế phân phối trong giai đoạn chuyển tiếp, khi nhu cầu của con người còn phụ thuộc vào thu nhập. Trước khi khan hiếm biến mất, chính sách và quyền sở hữu có thể quan trọng hơn những dự báo về công nghệ.
Tiền có thể đổi dạng, nhưng chưa thể biến mất
Tầm nhìn đa hành tinh của Musk gắn với ý tưởng rằng các đơn vị đo giá trị hiện nay có thể không phù hợp khi nền kinh tế mở rộng ra ngoài Trái đất. Ông còn cho rằng quỹ của mình nên tiếp tục theo đuổi những mục tiêu dài hạn như đưa sự sống ra vũ trụ và cải thiện năng lượng bền vững trên Trái đất. Đó là một kế hoạch hướng về tương lai xa, không phải bằng chứng rằng tiền tệ truyền thống sắp hết vai trò.
Ngay cả trong một nền kinh tế tự động hóa cao, con người vẫn có thể cần cơ chế để phân bổ những thứ còn khan hiếm: đất đai, vị trí, thời gian, năng lượng hoặc quyền quyết định. Tiền có thể thay đổi hình thức, nhưng chức năng điều phối nguồn lực khó biến mất chỉ vì sản xuất tăng.
Vì thế, dự báo của Musk nên được đọc như lời mời suy nghĩ về một xã hội hậu khan hiếm, không phải chỉ dẫn để cá nhân từ bỏ kế hoạch tài chính. AI và robot có thể làm tương lai tiền bạc khác đi; để tiền mất vai trò, xã hội còn phải giải quyết bài toán sở hữu, phân phối và chuyển tiếp.
