Ba tháng cho một lĩnh vực mới
Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế là kỳ thi học thuật đòi hỏi thí sinh vận dụng kiến thức khoa học để giải quyết những bài toán về vũ trụ, và hành trình của hai học sinh Lam Sơn cho thấy thành công có thể bắt đầu từ cách học chủ động. Mai Văn Khánh và Nguyễn Quang Dũng, học sinh lớp 12 chuyên Vật lý Trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa, giành hai huy chương vàng tại kỳ thi năm 2026 sau vỏn vẹn ba tháng ôn luyện.
Thành tích ấy đáng chú ý không chỉ vì đích đến quốc tế, mà còn vì Thiên văn học là lĩnh vực mới với cả thầy lẫn trò. Thời gian ngắn, khối lượng kiến thức lớn và kinh nghiệm ban đầu còn hạn chế khiến quá trình chuẩn bị có sức ép rõ rệt. Nhưng câu chuyện của hai học sinh xứ Thanh không đặt trọng tâm vào một bí quyết thần kỳ; điều nổi bật hơn là họ biết tự tìm đường học, kiên trì sửa cách tiếp cận và không bỏ cuộc khi kiến thức trở nên khó.
Tự học để nghĩ độc lập
Với Khánh, tự học không có nghĩa là học một mình hay bỏ qua nền tảng. Khi gặp bài khó, em phân tích dữ kiện, thử nhiều hướng giải và củng cố kiến thức căn bản trước khi tiến tới vấn đề phức tạp hơn. Cách làm ấy rèn tư duy độc lập, đồng thời giúp em tăng khả năng xử lý những bài thi dài, nơi sự tập trung và phân bổ thời gian đều quan trọng.
Khánh cũng mang theo kinh nghiệm từ các kỳ thi Vật lý trước đó, trong đó có huy chương đồng Olympic Vật lý châu Á. Em lưu ý rằng bài thi kéo dài khoảng 3–4 tiếng, nên cần làm câu dễ trước rồi mới dành thời gian cho câu khó. Đây là lời nhắc thực tế: kiến thức tốt sẽ phát huy hiệu quả hơn khi đi cùng chiến lược làm bài. Với Khánh, tự chủ trong suy nghĩ và bình tĩnh trước áp lực là hai năng lực được rèn qua từng bài tập, chứ không phải có sẵn chỉ nhờ một thành tích cũ.
Bền bỉ qua hoài nghi và áp lực
Con đường của Dũng có một thử thách khác: khối lượng kiến thức lớn và kinh nghiệm thiên văn còn hạn chế đôi khi khiến em hoài nghi khả năng của mình. Thay vì để nỗi lo quyết định kết quả, Dũng hệ thống kiến thức theo từng chuyên đề, đối chiếu điều chưa hiểu với nền tảng Vật lý đã học, rồi luyện nhiều dạng đề để nhận ra điểm yếu. Đó là kiểu bền bỉ ít ồn ào nhưng thiết thực: chia một mục tiêu lớn thành những phần có thể xử lý và tiếp tục làm việc.
Dũng có thế mạnh ở tư duy chắc chắn và cách trình bày lời giải khoa học, khác với lối chủ động thử hướng giải của Khánh. Hai phong cách không cần giống nhau để cùng đạt kết quả; điểm chung là tinh thần tự học, sự kiên trì và quyết tâm theo đuổi mục tiêu. Dũng cũng nhìn nhận thành tích là kết quả của nỗ lực cá nhân cùng sự động viên từ gia đình, thầy cô. Điều đó nhắc rằng bền bỉ không đồng nghĩa với đơn độc: người học cần tự chịu trách nhiệm, nhưng sự đồng hành đúng lúc giúp họ đứng vững qua giai đoạn chông chênh.
Người thầy đồng hành, thành quả chung
Thầy Nguyễn Bá Tư, giáo viên Vật lý trực tiếp bồi dưỡng hai em, cũng phải tìm hiểu một lĩnh vực mới, nghiên cứu nội dung và biên soạn đề ôn luyện sát yêu cầu cuộc thi. Thầy điều chỉnh cách hướng dẫn theo sở trường và khả năng tiếp thu riêng của từng học sinh, thay vì áp dụng một khuôn mẫu cho cả đội. Sự linh hoạt đó có ý nghĩa rõ rệt trong ba tháng gấp gáp: học sinh cần được thử sức độc lập, nhưng cũng cần một người thầy giúp định hướng và nhận ra lỗ hổng kiến thức.
Hai huy chương vàng IOAA vì thế là thành quả của nhiều lớp nỗ lực: Khánh và Dũng tự học, người thầy chủ động đổi mới cách bồi dưỡng, còn gia đình và nhà trường tiếp sức. Tại buổi đón mừng hai em trở về, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa Đỗ Đức Quế cùng thầy cô, phụ huynh và học sinh chia sẻ niềm vui. Nhưng giá trị lâu dài của kết quả không chỉ nằm ở huy chương. Nó cho thấy khi học sinh được khuyến khích tư duy độc lập và được đồng hành phù hợp, một lĩnh vực mới vẫn có thể trở thành cơ hội để các em vươn xa.
