Hội nghị khoa học hạt nhân không chỉ là nơi báo cáo, mà là nơi định hình thế hệ kế cận
Hội nghị Khoa học và Công nghệ hạt nhân cán bộ trẻ ngành Năng lượng nguyên tử lần thứ IX là diễn đàn quy tụ các cán bộ trẻ hạt nhân, học viên cao học và nghiên cứu sinh để trình bày kết quả nghiên cứu, trao đổi chuyên môn và xây dựng mạng lưới hợp tác, qua đó chuẩn bị đội ngũ kế cận cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam trong giai đoạn mới.
Điểm đáng nói nhất của hội nghị này là thông điệp rất rõ: tương lai năng lượng nguyên tử Việt Nam sẽ do thế hệ trẻ quyết định, hoặc sẽ không có tương lai nào cả. Ngày 8/10 tại Hà Nội, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam phối hợp với Đoàn Thanh niên Viện tổ chức hội nghị lần thứ IX, diễn ra trong hai ngày 8–9/10 tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân. Trong bối cảnh đất nước đang xem xét phát triển điện hạt nhân, mở rộng ứng dụng bức xạ trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và môi trường, việc tập trung đầu tư cho cán bộ trẻ không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn của ngành.
Hội nghị thu hút 84 báo cáo viên, phần lớn là cán bộ trẻ hạt nhân, học viên cao học và nghiên cứu sinh đến từ 9 đơn vị trực thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cùng nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, bệnh viện và cơ sở y tế trên cả nước. Con số 84 không chỉ thể hiện quy mô, mà cho thấy đã hình thành một lớp nhà khoa học trẻ đủ đông để có thể bàn về tương lai ngành, thay vì chỉ lặng lẽ làm việc trong phòng thí nghiệm.
Thế hệ trẻ trước những nhiệm vụ lớn của năng lượng nguyên tử Việt Nam
Nếu chỉ nhìn hội nghị như một sự kiện chuyên môn, chúng ta sẽ bỏ lỡ bức tranh lớn hơn: đây là bước chuẩn bị nhân lực cho những quyết định chiến lược về năng lượng nguyên tử Việt Nam. Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nhấn mạnh ngành đang đứng trước các nhiệm vụ rất lớn như triển khai các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2 và nghiên cứu công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Đồng thời, Việt Nam đang thúc đẩy phát triển điện hạt nhân và mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử trong nhiều lĩnh vực dân sinh.
Ở đây có một nghịch lý: nhiệm vụ thì lớn, nhưng nguồn lực lại chưa tương xứng. Chính lãnh đạo Viện thẳng thắn thừa nhận đây là những nhiệm vụ quan trọng nhưng khó khăn, bởi Việt Nam còn thiếu nguồn nhân lực và kinh nghiệm triển khai dự án điện hạt nhân. Câu nói “trong tất cả những câu chuyện này thì nguồn nhân lực là quan trọng nhất” không phải lời nhắc chung chung, mà là cảnh báo: nếu không đầu tư nghiêm túc cho phát triển nhân lực năng lượng, mọi chiến lược công nghệ sẽ chỉ nằm trên giấy.
Điểm tích cực là thế hệ cán bộ trẻ hạt nhân hôm nay có điều kiện tốt hơn nhiều so với lớp đi trước: họ được tiếp cận các cơ sở nghiên cứu, thiết bị hiện đại và chương trình hợp tác quốc tế, trong đó có hoạt động tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna và các chương trình do Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế hỗ trợ. Cơ hội đã mở, nhưng việc biến cơ hội thành năng lực thực sự lại phụ thuộc vào thái độ dấn thân và ý thức trách nhiệm của chính những người trẻ.
Hội nghị – phòng thí nghiệm ý tưởng cho các nhà khoa học trẻ
Hội nghị khoa học hạt nhân lần này không phải buổi “báo cáo thành tích”, mà giống một phòng thí nghiệm ý tưởng, nơi các nhà khoa học trẻ thử sức với những bài toán khó và chấp nhận bị chất vấn. Các báo cáo trải rộng từ vật lý hạt nhân, kỹ thuật lò phản ứng, mô phỏng tính toán, kiểm tra không phá hủy đến ứng dụng bức xạ và kỹ thuật hạt nhân trong y tế, công nghiệp. Điều này cho thấy cán bộ trẻ không bị “giam” trong phạm vi điện hạt nhân, mà đang tham gia vào toàn bộ hệ sinh thái công nghệ hạt nhân.
Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu đã mạnh dạn kết hợp các kỹ thuật mới như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và mô phỏng tiên tiến. Một nghiên cứu sử dụng mạng nơ-ron tích chập để phân biệt neutron và gamma qua dạng xung của đầu dò nhấp nháy LaCl₃, giúp cải thiện chỉ số phân biệt FOM từ khoảng 1,0 lên 4,6 – minh chứng rõ ràng cho tiềm năng ứng dụng AI trong xử lý tín hiệu hạt nhân. Một nhóm khác dùng mô hình 3D U‑Net kết hợp dữ liệu đo đa hướng với mô phỏng Monte Carlo để tái dựng bản đồ mật độ thể tích sản phẩm chiếu xạ, phục vụ bảo đảm chất lượng.
Những nghiên cứu về mô phỏng bó nhiên liệu VVER‑1000 bằng OpenMC, mô phỏng đầu máy gia tốc điều trị ung thư bằng Geant4 hay ứng dụng kiểm tra không phá hủy trong công nghiệp và quốc phòng cho thấy thế hệ trẻ đang tiếp cận đúng hướng: gắn nghiên cứu với bài toán thực tế của đất nước. Nếu được duy trì, hội nghị sẽ trở thành nơi “thử lửa” thường niên, buộc cán bộ trẻ phải nâng chuẩn nghiên cứu của chính mình mỗi năm.
Từ diễn đàn trao đổi đến chiến lược phát triển nhân lực năng lượng
Tổ chức đều đặn từ năm 2010, hội nghị cán bộ trẻ ngành năng lượng nguyên tử đã trở thành diễn đàn để các nhà nghiên cứu công bố kết quả, trao đổi chuyên môn và mở rộng hợp tác. Nhưng nếu chỉ dừng ở vai trò một hội nghị khoa học hạt nhân, chúng ta sẽ đánh giá thấp giá trị chiến lược của nó. Thực tế, đây là một công cụ quan trọng để phát triển nhân lực năng lượng: tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, phát hiện sớm nhân tố nổi bật, và kết nối họ với các nhóm nghiên cứu mạnh trong và ngoài Viện.
Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đang xây dựng đề án định hướng phát triển, hình thành công nghiệp năng lượng nguyên tử, bao gồm cả lò phản ứng công suất lớn, SMR, sản xuất thiết bị ghi đo bức xạ, nội địa hóa máy gia tốc và công nghệ liên quan. Không thể có một ngành công nghiệp như vậy nếu thiếu đội ngũ cán bộ khoa học chuyên môn sâu. Chính vì thế, hội nghị lần này được xác định là hoạt động góp phần thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển nguồn nhân lực và ứng dụng khoa học – công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình.
Ở góc độ chính sách, hội nghị là lời nhắc cho các cơ quan quản lý: phát triển nhân lực năng lượng không thể trông chờ vào vài chương trình đào tạo rời rạc. Cần coi những diễn đàn như thế này là một mắt xích trong chuỗi dài: tuyển chọn – đào tạo – nghiên cứu – hợp tác quốc tế – tham gia dự án thực tế. Nếu không có một chiến lược liên tục, lớp cán bộ trẻ hạt nhân hôm nay sẽ khó trở thành những chuyên gia đầu đàn mà ngành đang kỳ vọng.
Kết luận: Tương lai năng lượng nguyên tử phụ thuộc vào việc chúng ta đối xử với người trẻ hôm nay
Điều quan trọng nhất mà Hội nghị Khoa học và Công nghệ hạt nhân cán bộ trẻ lần thứ IX cho thấy là: câu chuyện năng lượng nguyên tử Việt Nam không còn là chuyện của vài chuyên gia lớn tuổi, mà đang chuyển dần sang tay một thế hệ mới, đông đảo và có năng lực. Họ đã có sân chơi, có đề tài, có cơ hội tiếp cận công nghệ hiện đại. Câu hỏi còn lại là chúng ta có đủ kiên nhẫn và tầm nhìn để nuôi dưỡng họ đến ngày trưởng thành hay không.
Nếu coi hội nghị chỉ là một sự kiện định kỳ, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội xây dựng nền tảng nhân lực cho cả một ngành. Nhưng nếu nhìn nó như một mắt xích trong chiến lược phát triển nhân lực năng lượng, mỗi báo cáo trẻ trình bày hôm nay có thể là viên gạch đầu tiên cho một nhà máy điện hạt nhân, một trung tâm xạ trị ung thư hay một dây chuyền kiểm tra không phá hủy trong tương lai. Tương lai đó không tự đến; nó được chuẩn bị từ những diễn đàn hợp tác, trao đổi và dấn thân như hội nghị này.
