Từ phát hiện sai phạm đến kiểm soát quyền lực
Giám sát xã hội là việc Mặt trận và các tổ chức đại diện nhân dân theo dõi hoạt động của cơ quan công quyền, nêu vấn đề cần khắc phục và thúc đẩy xử lý vì lợi ích cộng đồng. Đây không nên là hoạt động chỉ dừng ở việc ghi nhận bất cập: giá trị của nó nằm ở khả năng khiến quyền lực được kiểm soát và sai phạm được ngăn chặn trước khi gây hậu quả. Chiều 30-10, Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM tổ chức hội nghị chuyên đề về nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội và tham gia phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Trước yêu cầu kiểm soát quyền lực trong tình hình mới, MTTQ thành phố xác định phải đổi mới hoạt động theo hướng có trọng tâm, thực chất. Đây là lựa chọn đúng: nếu giám sát dàn trải, những lĩnh vực nhạy cảm và những bức xúc thiết thân của người dân dễ bị bỏ qua.
Phó Chủ tịch MTTQ thành phố Phạm Minh Tuấn nhấn mạnh giám sát và phản biện xã hội là phương thức để phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tham gia xây dựng chính quyền và phòng ngừa sai phạm từ sớm. Muốn biến mục tiêu ấy thành thực tế, cần tập trung vào những nơi rủi ro cao, như quản lý đất đai, trật tự xây dựng, tài chính công và dự án đầu tư công. Đây không chỉ là danh sách lĩnh vực cần theo dõi; đó là những quyết định có thể tác động trực tiếp đến quyền lợi, sinh kế và niềm tin của người dân.
Chọn đúng việc, tham gia trước khi vấn đề thành tranh chấp
Điểm yếu của giám sát không nằm ở thiếu chủ đề, mà ở nguy cơ làm quá rộng, thiếu chiều sâu và không bám vào điều người dân đang lo ngại. MTTQ thành phố đã quan tâm đến đất đai, tài nguyên, tài sản công, đầu tư công, cải cách hành chính, tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo; song tại một số nơi, việc theo dõi kiến nghị sau giám sát và công khai kết quả chưa thường xuyên. Vì vậy, phản biện xã hội cần bắt đầu sớm, công khai và có sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học, luật sư.
Với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất, tổ chức đại diện người dân nên tham gia từ khâu khảo sát, kiểm đếm và ghi nhận tâm tư, thay vì chỉ lên tiếng khi bất đồng đã thành tranh chấp. Sự tham gia sớm giúp người dân hiểu chính sách, đồng thời phát hiện bất cập trong phương án để hạn chế mâu thuẫn phát sinh. Những câu hỏi bà Mai Thị Hồng Hoa nêu tại hội nghị là thước đo hữu ích cho từng cuộc giám sát: vấn đề cần giải quyết là gì, kiến nghị với ai và kết quả nào sẽ được theo dõi? Không trả lời rõ ba câu ấy, hoạt động rất dễ trở thành thủ tục.
Kiến nghị phải có người nhận trách nhiệm và hạn phản hồi
Khâu quyết định hiệu quả không phải lúc nào cũng là lúc phát hiện vấn đề; đó là lúc cơ quan có thẩm quyền phải trả lời và hành động. Mỗi kiến nghị cần nêu căn cứ rõ ràng, chỉ đích danh cơ quan chịu trách nhiệm, có thời hạn phản hồi và được theo dõi cho đến khi vấn đề được giải quyết. Nếu thông tin chỉ được tiếp nhận rồi chuyển đi mà không rõ đơn vị xử lý, người dân sẽ không biết phải chờ ai, còn Mặt trận khó đánh giá kết quả. Bởi vậy, đề xuất xây dựng quy trình tiếp nhận, phân loại, xác minh và theo dõi thống nhất cần được xem là phần cốt lõi của đổi mới, chứ không phải việc hành chính phụ trợ.
Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Bắc Tân Uyên Nguyễn Nhất Trung đề nghị đưa kết quả giải quyết kiến nghị sau giám sát vào đánh giá chất lượng thực hiện nhiệm vụ của người đứng đầu. Đây là hướng đi cần thiết: khi trách nhiệm được gắn với người và thời hạn cụ thể, việc chậm trễ hoặc không phản hồi sẽ khó bị chìm trong quy trình. Trong 9 tháng đầu năm 2026, MTTQ và các tổ chức thành viên xã Bắc Tân Uyên đã triển khai nhiều nội dung giám sát thiết thực, trong đó có an toàn thực phẩm trường học, chính sách hỗ trợ việc làm, thu gom rác và sử dụng vốn vay. Những kết quả ở cơ sở như vậy càng có ý nghĩa khi kiến nghị đi kèm phản hồi và biện pháp khắc phục có thể kiểm chứng.
Theo dõi khép kín để phòng ngừa tiêu cực từ sớm
Công nghệ có thể mở thêm kênh tiếp nhận phản ánh, nhất là qua nền tảng số và mạng xã hội, nhưng không thể thay thế trách nhiệm xử lý. Hội nghị ghi nhận đề xuất tận dụng các kênh này để phát huy vai trò giám sát của thanh niên; quy trình cần nối liền việc tiếp nhận, xác minh, chuyển cơ quan có thẩm quyền và phản hồi kết quả. Đồng thời, việc số hóa phải đi cùng bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm người ít có điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn có cách lên tiếng. Một hệ thống chỉ có nhiều phản ánh mà thiếu đầu mối xử lý sẽ làm tăng kỳ vọng rồi khiến niềm tin suy giảm.
Sau hội nghị, MTTQ thành phố định hướng tiếp tục tập trung giám sát các vấn đề về đất đai, bồi thường, tái định cư, đầu tư công, tài chính và tài sản công, an sinh xã hội, thủ tục hành chính; mỗi cuộc giám sát phải xác định cơ quan chịu trách nhiệm, hạn phản hồi và theo dõi đến khi xử lý xong. Đó là tiêu chuẩn thực chất đáng để người dân dùng khi đánh giá hoạt động giám sát xã hội và phản biện xã hội. Phòng ngừa tham nhũng không chỉ cần phát hiện sai phạm, mà còn cần cơ chế buộc cơ quan liên quan giải trình, sửa sai và công khai tiến độ. Kết luận rất rõ: kiến nghị chỉ có sức nặng khi có người chịu trách nhiệm, có hạn trả lời và có kết quả được kiểm tra.
