Ngủ trưa quá lâu: Lợi hay hại cho sức khỏe não bộ?

Ngủ trưa: Tốt cho cơ thể nhưng có thể là lời cảnh báo của não bộ

Ngủ trưa và sa sút trí tuệ là hai khái niệm tưởng như không liên quan, nhưng ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy kiểu giấc ngủ ban ngày – đặc biệt khi kéo dài trên 60 phút hoặc diễn ra quá thường xuyên – có thể phản ánh những thay đổi bất thường trong sức khỏe não bộ, đồng thời liên quan đến nguy cơ bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ ở người lớn tuổi. Điểm mấu chốt không phải là có nên ngủ trưa hay không, mà là chúng ta ngủ trưa như thế nào. Một giấc ngủ ban ngày ngắn, đúng thời điểm có thể giúp phục hồi năng lượng, cải thiện trí nhớ và khả năng tập trung. Nhưng khi cơ thể liên tục “đòi” ngủ trưa lâu, đó không còn là thói quen dễ thương mà có thể là tín hiệu não bộ đang gặp vấn đề. Thay vì chủ quan cho rằng “ngủ nhiều cho khỏe”, người trung niên và cao tuổi cần nhìn lại lịch ngủ trưa của mình như một chỉ số cảnh báo sớm về sức khỏe nhận thức.

Con số 40% và 48% nói gì về nguy cơ sa sút trí tuệ?

Các dữ liệu hiện có cho thấy mối liên hệ đáng lo giữa giấc ngủ ban ngày và sa sút trí tuệ. Một nghiên cứu ghi nhận người lớn tuổi thường xuyên ngủ trưa hơn 1 giờ mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer cao hơn 40%. Một nghiên cứu khác theo dõi 995 người từ 65 tuổi trong tối đa 10 năm cho thấy những người ngủ ban ngày mỗi ngày hoặc gần như mỗi ngày có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 48% so với người hiếm khi hoặc không ngủ ngày. Đáng chú ý, ngay cả nhóm ngủ ngày không quá 30 phút cũng ghi nhận nguy cơ cao hơn 40% so với người không ngủ ngày. Đồng thời, những người ngủ trưa trên 60 phút mỗi ngày có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 40%. Đây là những con số đủ để chúng ta phải nghiêm túc xem lại thói quen ngủ trưa, đặc biệt khi tuổi tác tăng lên và não bộ bắt đầu lão hóa.

Mối liên hệ hai chiều: Ngủ nhiều ban ngày là nguyên nhân hay hậu quả?

Dù các con số rất đáng chú ý, các nhà khoa học nhấn mạnh đây đều là nghiên cứu quan sát, chưa thể kết luận ngủ ngày gây sa sút trí tuệ hay trực tiếp gây bệnh Alzheimer. Nói cách khác, ngủ trưa quá lâu hoặc giấc ngủ ban ngày tăng dần có thể là hậu quả của sự thoái hóa tại các vùng não điều hòa trạng thái tỉnh táo, chứ không nhất thiết là nguyên nhân khởi phát bệnh. Một nghiên cứu cho thấy mối liên hệ hai chiều giữa giấc ngủ trưa và quá trình lão hóa não: khi tuổi tăng, thời lượng và tần suất ngủ trưa tăng trung bình 11 phút mỗi năm, và ở nhóm sa sút trí tuệ, mức tăng này còn rõ rệt hơn. Điều này củng cố quan điểm rằng ngủ trưa và sa sút trí tuệ “kéo nhau đi lên”, phản ánh sự suy giảm sức khỏe não bộ. Vì vậy, thay vì hoảng sợ vì một giấc ngủ trưa, điều quan trọng hơn là theo dõi sự thay đổi đột ngột trong thói quen ngủ ban ngày và trao đổi với bác sĩ khi thấy bất thường.

Ngủ trưa thế nào để hỗ trợ sức khỏe não bộ, không làm hại trí nhớ?

Tin tốt là ngủ trưa không phải thói quen cần loại bỏ. Ngủ trưa đúng cách giúp phục hồi năng lượng, cải thiện trí nhớ và sự tập trung, đồng thời hỗ trợ khả năng chú ý, phản ứng và cảm xúc. Một nghiên cứu cho thấy những người thường xuyên ngủ trưa có thể có tốc độ teo não chậm hơn, tương đương não lão hóa chậm hơn khoảng 2,6–6,5 năm, dù kết quả này không đồng nghĩa với việc ngủ trưa trực tiếp ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Vấn đề nằm ở thời lượng và thời điểm. Nhìn chung, ngủ trưa không phải càng lâu càng tốt; thời lượng khoảng 15–30 phút thường được khuyến nghị để giúp tỉnh táo mà hạn chế cảm giác uể oải sau khi thức dậy. Với người cảm thấy cần nghỉ giữa ngày, một bác sĩ thần kinh khuyên nên cố gắng giữ giấc ngủ trưa trong khoảng 45 phút hoặc ngắn hơn, thay vì thường xuyên ngủ kéo dài hàng giờ. Người ngủ ban đêm dưới 6 giờ có thể cân nhắc ngủ trưa 30–45 phút, còn người mất ngủ nên giới hạn khoảng 15 phút và kết thúc trước 15 giờ, hoặc chỉ nhắm mắt nghỉ ngơi nếu không buồn ngủ.

Khi nào cần đi khám và kết luận: Đừng coi thường một giấc ngủ trưa

Giấc ngủ có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe não bộ và ngược lại. Vì thế, theo dõi thói quen ngủ ban ngày có thể giúp nhận diện những người cao tuổi có nguy cơ sa sút trí tuệ cao trong tương lai. Điều đáng lo không phải là một vài lần ngủ gật sau bữa trưa, mà là sự thay đổi rõ rệt: trước đây ít ngủ trưa nhưng sau đó bắt đầu ngủ ngày càng nhiều, kéo dài trên 60 phút, kèm theo cảm giác mệt mỏi, giảm tập trung, hay quên hoặc thay đổi tính cách. Ở góc độ thực hành, bất kỳ ai – đặc biệt là người trung niên và cao tuổi – nếu thấy giấc ngủ ban ngày tăng nhanh, nên coi đó là lý do để đi khám, thay vì tự trấn an rằng “do làm việc mệt”. Một bác sĩ thần kinh nhấn mạnh: phải cho bác sĩ biết nếu có điều gì bất thường với giấc ngủ, bởi giấc ngủ là một thành phần then chốt để duy trì sức khỏe của não và cơ thể. Kết luận rõ ràng là: hãy tận dụng lợi ích của ngủ trưa, nhưng quản lý thời lượng và lắng nghe những tín hiệu mà não bộ gửi qua mỗi giấc ngủ ban ngày.