Nhồi máu cơ tim người trẻ: hiện tượng bất thường đang thành bình thường mới
Nhồi máu cơ tim người trẻ là tình trạng vùng cơ tim bị hoại tử cấp tính do tắc nghẽn đột ngột động mạch vành xảy ra ở người dưới 30 tuổi, thường diễn biến nhanh, triệu chứng dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn lành tính và vì vậy thường được chẩn đoán muộn, để lại hậu quả nặng nề về sức khỏe, tâm lý và kinh tế cho bản thân người bệnh lẫn gia đình. Trong thực hành lâm sàng gần đây, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu – Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội – cho biết ông và cộng sự liên tiếp cấp cứu những ca nhồi máu cơ tim ở người rất trẻ, trong đó có bệnh nhân 22 tuổi bị tổn thương cả 3 nhánh động mạch vành, động mạch liên thất trước tắc cụt ngay đoạn đầu. Ba mươi năm trước, nhồi máu cơ tim ở người 30 tuổi còn được xem là ca hiếm. Hôm nay, nó đang trở thành bình thường mới – và đó là điều đáng lo hơn bất kỳ con số thống kê nào.
Hai nhóm nguyên nhân chính: không phải lúc nào cũng do xơ vữa
Điểm mấu chốt cần nhìn nhận thẳng: nguyên nhân bệnh tim ở tuổi trẻ không giống bản sao thu nhỏ của bệnh tim người già. Ở độ tuổi dưới 30, xơ vữa mạch máu không còn là “hung thủ mặc định”, mà nhường chỗ cho hai nhóm nguyên nhân khác biệt rõ rệt. Nhóm thứ nhất là các nguyên nhân “lạ” không liên quan xơ vữa: bóc tách động mạch vành tự phát (SCAD) – đặc biệt hay gặp ở phụ nữ khỏe mạnh dưới 35 tuổi, liên quan stress cảm xúc cực mạnh, gắng sức quá mức hoặc thai kỳ và sau sinh. Bên cạnh đó là co thắt động mạch vành do hút thuốc lá, thuốc lá điện tử, thức khuya kéo dài, dùng nhiều cà phê, nước tăng lực, hoặc sử dụng chất kích thích như cocaine, amphetamine, ma túy đá, cần sa tổng hợp, bóng cười kèm rượu. Những cơn co thắt dữ dội này đủ để tạo huyết khối trong vài phút đến vài giờ, gây nhồi máu cơ tim cấp. Nhóm nguyên nhân “lạ” còn bao gồm rối loạn đông máu (hội chứng kháng phospholipid, thiếu protein C, S), một số bệnh tự miễn như lupus và các bất thường bẩm sinh động mạch vành khiến dòng máu không đáp ứng được nhu cầu khi gắng sức. Tất cả cho thấy: nhiều trái tim trẻ vỡ ra không vì cũ, mà vì bị kéo căng quá nhanh bởi lối sống, áp lực và các can thiệp sai lầm vào cơ thể.
Xơ vữa mạch máu sớm: cái giá của lối sống và di truyền bị bỏ quên
Nhóm nguyên nhân thứ hai – và đang âm thầm mở rộng – là xơ vữa mạch máu sớm do lối sống và cơ địa. Theo PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, ngày càng nhiều người trẻ bị xơ vữa mạch vành vì hút thuốc lá nhiều năm, dùng thuốc lá điện tử hàng ngày và mang yếu tố gia đình bất lợi. Người có bố mẹ, anh chị bị nhồi máu cơ tim hoặc đặt stent trước 55 tuổi ở nam, trước 65 tuổi ở nữ cần được xếp thẳng vào nhóm nguy cơ cao. Không ít trường hợp mang rối loạn mỡ máu gia đình mà không được phát hiện, kèm theo tiểu đường type 2, béo phì nặng, hội chứng chuyển hóa từ nhỏ, tăng huyết áp không điều trị hoặc tăng huyết áp thứ phát do bệnh nội tiết, hẹp động mạch thận. Trong thực tế, PGS Hiếu ghi nhận có những bệnh nhân trẻ chỉ có đúng một yếu tố nguy cơ nổi bật là rối loạn mỡ máu gia đình, nhưng vẫn bị nhồi máu cơ tim. Câu chuyện ở đây không còn là “ăn uống hơi kém lành mạnh” mà là một “quả bom sinh học” được kích hoạt bởi kết hợp giữa gene xấu và lối sống xấu.
Vì sao chẩn đoán thường muộn và những dấu hiệu cảnh báo tim mạch dễ bị xem nhẹ
Nhồi máu cơ tim người trẻ nguy hiểm không chỉ vì diễn biến nhanh, mà còn vì chúng ta thường không tin điều đó xảy ra với mình. Một trong những lý do khiến bệnh nhân trẻ thường được chẩn đoán muộn là tâm lý chủ quan: nghĩ rằng còn trẻ thì không thể bị nhồi máu cơ tim, nên khi đau ngực lại quy hết cho trào ngược dạ dày, đau cơ hay lo âu. Đó là sai lầm chết người. Dấu hiệu cảnh báo tim mạch ở người trẻ không quá khác người già: đau ngực khi gắng sức, khó thở, vã mồ hôi, cảm giác nghẹt, bó chặt lồng ngực. Đặc biệt, nếu đang gắng sức mà xuất hiện đau ngực, khó thở, vã mồ hôi hoặc triệu chứng bất thường, tuyệt đối không nên tự kết luận đó chỉ là mệt mỏi do vận động. Về phía hệ thống y tế, việc nhận diện cũng không luôn dễ dàng: điện tâm đồ ban đầu có thể chưa rõ, men tim chưa kịp tăng, khiến người bệnh bị cho về theo dõi, nhất là ở nơi chưa có quy trình đánh giá đầy đủ hội chứng mạch vành cấp. Vì vậy, sử dụng xét nghiệm men tim siêu nhạy để loại trừ hoặc chẩn đoán hội chứng mạch vành cấp cần được phổ cập ở mọi khoa cấp cứu.
Không chờ đến 40 tuổi mới lo tim mạch: chiến lược phòng ngừa đau tim sớm
Nhìn từ những ca bệnh 22–30 tuổi, rõ ràng chiến lược phòng ngừa đau tim sớm phải bắt đầu trước khi chúng ta thấy “già”. Với người mang yếu tố nguy cơ như rối loạn mỡ máu gia đình, đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, tiền sử gia đình bệnh mạch vành sớm, việc chủ động kiểm soát bệnh và bỏ hoàn toàn thuốc lá cùng các sản phẩm chứa nicotine không còn là khuyến nghị tùy chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Lối sống ít chất kích thích, ngủ đủ, quản lý stress cảm xúc, không lạm dụng cà phê, nước tăng lực, không dùng ma túy, bóng cười, rượu bia quá mức là hàng rào bảo vệ thực tế nhất trước các cơ chế co thắt, bóc tách, rối loạn đông máu. Quan trọng hơn, bất cứ khi nào xuất hiện dấu hiệu cảnh báo tim mạch như đau ngực, khó thở, choáng, đặc biệt trong hoặc sau gắng sức, người trẻ cần đến cơ sở y tế – tốt nhất là khám chuyên khoa tim mạch – càng sớm càng tốt. Nếu hệ thống y tế mở rộng tiếp cận các xét nghiệm men tim siêu nhạy, chúng ta có cơ hội đảo chiều xu hướng “già hóa trái tim” ngay từ tuổi đôi mươi.
