Buổi hòa nhạc 639 năm: một bản nhạc không dành cho một đời người
Buổi hòa nhạc 639 năm ORGAN2/ASLSP của John Cage là một dự án nhạc thực nghiệm Đức dùng đàn organ tự động phát liên tục trong Nhà thờ Burchardi ở Halberstadt, bắt đầu từ năm 2001 và dự kiến kết thúc năm 2640, trong đó hợp âm chỉ thay đổi vài năm một lần để biến chính thời gian thành một phần của âm nhạc chứ không chỉ là khung đo độ dài bản nhạc. Nếu phải rút ra một thông điệp cốt lõi, thì đó là: đây không phải là buổi hòa nhạc để “nghe cho xong”, mà để học cách sống cùng âm thanh. Sau gần 25 năm kể từ khi bản nhạc bắt đầu, cây đàn organ mới hoàn thành khoảng 4% hành trình dự kiến kéo dài 639 năm. Thay vì cao trào vài phút, dự án yêu cầu người nghe đặt mình trong một đường thời gian vượt ngoài tuổi thọ cá nhân. Đó là sự thách thức trực diện với thói quen tiêu thụ nhanh mọi thứ của thời đại số.
Cơ chế hoạt động kỳ lạ của một đàn organ tự động kéo dài nhiều thế kỷ
Điểm khiến buổi hòa nhạc 639 năm này khác mọi buổi diễn khác không chỉ nằm ở độ dài, mà nằm ở cách vận hành đàn organ tự động. Để duy trì âm thanh liên tục suốt nhiều năm, cây đàn organ được trang bị hệ thống cấp gió bằng điện hoạt động liên tục, luồng khí ổn định thổi qua các ống đàn giúp hợp âm ngân không ngừng nghỉ. Mỗi khi đến thời điểm thay đổi hợp âm, những người phụ trách trực tiếp lắp thêm hoặc tháo bớt các ống đàn, tạo ra những biến đổi rất nhỏ khi một số âm mới được bổ sung hoặc một số âm cũ kết thúc. Nghi thức vào sáng 5/8 minh họa rõ nhất triết lý này: khán giả lắng nghe hợp âm cũ trong ba phút, rồi chứng kiến người phụ trách nhẹ nhàng lắp thêm một ống đàn mới vào hệ thống, khi luồng khí tiếp tục thổi qua, âm thanh thay đổi rất khẽ, từ bảy nốt sang tám nốt với ống A4 được thêm vào. Sự "sự kiện" ở đây không phải là màn trình diễn bùng nổ, mà là việc cộng đồng đồng ý chú ý đến một thay đổi gần như tối thiểu.
John Cage ORGAN2: triết lý âm thanh là thời gian
Để hiểu vì sao bản nhạc John Cage ORGAN2 lại có thể kéo dài đến 639 năm, phải quay về triết lý âm thanh mà John Cage theo đuổi. Năm 1985, ông sáng tác ORGAN2/ASLSP cho piano, rồi chuyển cho đàn organ vào năm 1987, chỉ để lại một chỉ dẫn ngắn ngủi: “As Slow As Possible” – chậm nhất có thể. Với organ, nốt nhạc có thể ngân vô hạn nếu còn gió, nên câu hỏi “chậm nhất có thể là bao lâu?” trở thành nền tảng cho dự án Halberstadt: thời gian không còn là ràng buộc, mà là nhạc cụ thứ hai bên cạnh đàn organ. Buổi hòa nhạc tại Burchardi thậm chí mở đầu bằng... im lặng: từ 5/9/2001 đến 5/2/2003, nhà thờ không vang lên một nốt nhạc nào, trước khi những hợp âm đầu tiên cất lên như khẳng định khoảng lặng cũng là một phần tác phẩm. Đây là sự tiếp nối tinh thần của các tác phẩm như 4'33", nơi ông buộc người nghe phải coi mọi âm thanh – kể cả tiếng ghế, tiếng ho – là âm nhạc.
Ngày 5/8: khi một hợp âm mới trở thành sự kiện toàn cầu
Trong ngữ cảnh nhạc thực nghiệm Đức, ngày 5/8 tại Halberstadt không khác gì một lễ hội âm thanh. Lần chuyển hợp âm thứ 17 này thu hút hơn 150 người từ nhiều quốc gia, chỉ để chứng kiến khoảnh khắc lắp thêm một ống đàn mới. Ngày 5/8 đánh dấu lần chuyển hợp âm hiếm hoi của cây đàn organ tự động đặt trong Nhà thờ Burchardi ở miền Đông nước Đức, vốn đang trình diễn tác phẩm duy nhất của John Cage với tốc độ chậm đến mức gần như không thể cảm nhận bằng thước đo thời gian thông thường. Sau gần 25 năm, mỗi lần hợp âm đổi khác đều được cộng đồng yêu nhạc trên thế giới mong đợi như một lễ nghi trang trọng. Điều đáng nói là, đối với người theo dõi dự án, thời gian được tính theo cách hoàn toàn khác: một lần chuyển hợp âm không diễn ra sau vài ô nhịp, mà sau nhiều năm, với lần tiếp theo dự kiến vào ngày 5/10/2027 khi ống E4 sẽ bị tháo ra. Điều họ đến để "nghe" không chỉ là một nốt mới, mà là cảm giác có mặt trong một chương nhỏ của tác phẩm mà không ai sống hôm nay có thể nghe trọn vẹn.
Một buổi biểu diễn vượt khỏi khái niệm sự kiện sống
Dự án ORGAN2/ASLSP ở Halberstadt thách thức tận gốc quan niệm về buổi biểu diễn âm nhạc và khái niệm sự kiện sống. Khác với các buổi hòa nhạc truyền thống có điểm mở đầu và kết thúc rõ ràng, buổi hòa nhạc 639 năm gần như không có khán giả cho toàn bộ tác phẩm: mỗi người chỉ chứng kiến một đoạn rất nhỏ trong hành trình kéo dài hơn sáu thế kỷ. Không một ai đang sống hôm nay sẽ có khả năng quay lại nghe “hết bài”. Điều này buộc chúng ta phải nhìn âm nhạc như một dòng chảy nối liền các thế hệ, thay vì sản phẩm đóng gói trong vài giờ giải trí. Theo Anneli Borgmann, Chủ tịch Hội đồng quản trị Dự án John Cage Organ Halberstadt, trong một thế giới phát triển với tốc độ chóng mặt, nhà thờ Burchardi là nơi hiếm hoi khiến con người có thể dừng lại, lắng nghe và cảm nhận giá trị của sự hiện diện. Chính nhịp điệu chậm đến mức gần như bất động đã buộc người nghe suy ngẫm lại về thời gian, về vai trò của mình trong việc gìn giữ đàn organ và tác phẩm, và về câu hỏi ai sẽ có mặt trong buổi diễn cuối cùng cách chúng ta hơn 600 năm.
