Suy thận: gánh nặng toàn cầu bắt đầu từ… mâm cơm gia đình
Suy thận mạn tính là tình trạng chức năng thận suy giảm âm ỉ, tiến triển lâu dài do các nephron bị xơ hóa và mất khả năng lọc máu, thường bắt nguồn từ bệnh lý chuyển hóa và thói quen ăn uống hằng ngày sai lầm, khiến người bệnh dễ bước vào giai đoạn phải phụ thuộc vào các phương pháp lọc máu để duy trì sự sống. Theo dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD), hiện có khoảng 850 triệu người đang sống chung với các biến chứng của bệnh thận mạn tính. Các chuyên gia dự báo đến năm 2040, bệnh thận có thể vươn lên nhóm 5 nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới với tốc độ trẻ hóa đáng báo động. Điều đáng sợ là bệnh thận mạn, nhất là suy thận, được ví như "sát thủ thầm lặng" vì triệu chứng ban đầu rất mơ hồ. Nhiều người vẫn tin rằng chỉ nhịn tiểu hay uống bia rượu mới hại thận, trong khi những món ăn quen thuộc trên bàn lại âm thầm phá hủy chức năng thận mỗi ngày.
4 “sát thủ” trên bàn ăn: những thực phẩm hại thận bị xem nhẹ
Thận phải lọc hàng trăm lít máu mỗi ngày để loại bỏ chất thải và cân bằng nội môi; khi nạp quá nhiều thực phẩm độc hại, các đơn vị lọc máu (nephron) phải chịu gánh nặng quá tải kéo dài, dẫn đến xơ hóa không thể phục hồi. Nhiều người tưởng thói quen ăn uống hàng ngày chỉ ảnh hưởng tới dạ dày mà không hay nếu ăn nhiều 4 món dưới đây, tương lai chạy thận sẽ chẳng còn xa. Đầu tiên là các loại thực phẩm muối chua, đồ nêm nếm quá mặn: rau củ muối, thịt cá muối chứa lượng natri khổng lồ, buộc cơ thể giữ nước, tăng thể tích máu và áp lực lên mao mạch thận, dần tàn phá màng lọc. Tiếp theo là thịt chế biến sẵn như xúc xích, lạp xưởng, thịt hun khói, giăm bông với phụ gia photpho vô cơ và nitrat; chúng làm tăng mạnh phospho máu, gây lắng đọng canxi phospho tại mô thận, xơ cứng động mạch thận và đẩy nhanh tiến trình suy thận giai đoạn cuối.
Nước ngọt và món chiên rán: cơn nghiện đường, mỡ đang đốt cháy chức năng thận
Trà sữa, nước giải khát có ga, nước ép đóng chai tưởng như vô hại nhưng lại là "bom" đường fructose nổ chậm trên thận. Khi fructose chuyển hóa tại gan, cơ thể tiêu tốn năng lượng ATP, giải phóng lượng lớn purin và trực tiếp làm tăng nồng độ axit uric trong máu. Axit uric dư thừa kết tinh thành các tinh thể urat sắc nhọn lắng đọng tại đài bể thận, gây viêm âm ỉ, tắc nghẽn ống thận và phá hủy nhu mô thận mà giai đoạn đầu hầu như không gây đau. Món chiên rán ngập dầu lại bổ sung thêm chất béo chuyển hóa và sản phẩm oxy hóa độc hại; tiêu thụ thường xuyên thực phẩm giàu chất béo xấu gây stress oxy hóa toàn thân và hình thành mảng xơ vữa trong động mạch thận. Hậu quả là dòng máu nuôi thận bị thu hẹp, tế bào thận thiếu máu, thiếu oxy mạn tính, dần hoại tử và mất hẳn khả năng lọc chất thải. Nếu không chủ động phòng ngừa bệnh thận từ việc cắt giảm nước ngọt và đồ chiên rán, mỗi ly trà sữa hay phần gà rán lại là một bước nhỏ tiến gần hơn tới máy chạy thận.
Chế độ ăn suy thận: không phải án tử nếu thay đổi đủ sớm
Tin tốt là mắc bệnh thận hay suy thận mạn không đồng nghĩa với việc cầm chắc án chạy thận, tức phải dùng máy lọc bỏ chất thải và nước thừa khi thận mất chức năng. Ở các giai đoạn sớm, việc dùng thuốc kết hợp điều chỉnh chế độ ăn uống hoàn toàn có thể kiểm soát và làm chậm tiến triển bệnh. Bản chất của chế độ ăn suy thận là giảm gánh nặng cho nephron: hạn chế muối, kiểm soát protein, tránh thực phẩm hại thận giàu photpho vô cơ, đường fructose, chất béo xấu; ưu tiên thực phẩm tươi, nấu nhạt, chia nhỏ bữa, uống nước theo khuyến cáo bác sĩ thay vì cố ép uống thật nhiều. Bảo vệ chức năng thận không phải mẹo vặt "uống nhiều nước" mà là một lựa chọn sống có ý thức: đọc kỹ thành phần thực phẩm, tự nấu để kiểm soát gia vị, nói không với nghiện nước ngọt và đồ ăn nhanh. Phòng ngừa bệnh thận bắt đầu từ quyết định rất cụ thể: hôm nay ăn gì và ăn như thế nào.
Khi phải chạy thận: kỷ luật sinh hoạt là đường sinh mệnh
Thực tế tại các bệnh viện lớn cho thấy phòng chạy thận luôn quá tải; có nơi toàn bộ 91 máy chạy thận đều hoạt động hết công suất. Tuy vậy, ngay cả khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn muộn, chạy thận nhân tạo cũng không phải lựa chọn duy nhất; tùy thể trạng, bệnh nhân vẫn có thể áp dụng lọc màng bụng (thẩm tách phúc mạc) linh hoạt tại nhà hoặc ghép thận để duy trì cuộc sống bình thường. Dù phương pháp nào, người bệnh vẫn phải tuyệt đối tuân thủ kỷ luật sinh hoạt: chế độ ăn suy thận chặt chẽ, theo dõi cân nặng và phù, kiểm soát lượng nước vào, chủ động báo bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường. Hãy cảnh giác và đi kiểm tra ngay nếu xuất hiện mệt mỏi kéo dài, phù chân mặt, tiểu ít, tăng huyết áp hoặc thay đổi màu nước tiểu. Ở giai đoạn còn phòng ngừa, kỷ luật ăn uống là cách bảo vệ chức năng thận khôn ngoan nhất; đến khi phải chạy thận, kỷ luật ấy trở thành điều kiện sống còn.
