Không chỉ giữ gìn, âm nhạc dân gian cần được sống trong hiện tại
Âm nhạc dân gian là những giai điệu, nhịp điệu và hình thức biểu diễn được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ, nay có thể tiếp tục phát triển khi nghệ sĩ đặt chúng vào ngôn ngữ âm thanh đương đại. Đây không phải cuộc chạy đua làm mới bằng mọi giá: điều đáng quý là chất liệu truyền thống vẫn nhận ra được, nhưng đủ gần gũi để người nghe hôm nay muốn bước vào.
Những năm gần đây, nhạc Việt chứng kiến ngày càng nhiều nghệ sĩ tìm cách kể chuyện văn hóa Việt qua âm nhạc, thay vì tái hiện nguyên bản các chất liệu cũ. Phương Mỹ Chi với Dân Chơi Dân Ca, MONO với Mỹ Điệu Ca, Sơn Tùng M-TP qua Come My Way, Hòa Minzy với Bắc Bling và ca nương Kiều Anh trong Lá Ngọc Cành Vàng cho thấy làn sóng này trải rộng qua nhiều cá tính nghệ thuật. Sức sống của âm nhạc dân gian không chỉ nằm ở việc bảo tồn, mà còn ở sự hiện diện có ý nghĩa trong đời sống văn hóa đương đại.
Phối khí mới làm chất liệu cũ có thêm nhịp điệu
Thay vì để nhạc cụ hay giai điệu dân tộc làm lớp trang trí, những cách phối đáng chú ý biến chúng thành một phần của cấu trúc bài hát và màn diễn. Trong MV Thầy Dùi, Hoàng Thùy Linh trở lại sau thời gian vắng bóng với ca khúc phối dance-pop, EDM và chất liệu dân gian đương đại. Khắc Hưng đưa nhịp trống trong hát chầu văn, bài vè hòa cùng trống hiện đại, đồng thời thêm những âm thanh gợi đời sống như tiếng chim, tiếng kèn, tiếng chuông và tiếng gõ sạp. Nhịp điệu vì thế không chỉ làm nền cho lời ca mà còn góp phần kể chuyện.
Ở một hướng khác, Đăng Khôi đưa mashup Lý Ngựa Ô và Tùy Hứng Lý Ngựa Ô lên sân khấu Silk Way Star 2026, kết hợp EDM, rap, hip-hop với đàn tranh, đàn nguyệt và yếu tố nhạc dân gian Việt. Trang phục lấy cảm hứng Việt cùng hình ảnh sân khấu tạo điểm nhấn, còn phần cải lương mở ra một lát cắt âm nhạc Nam Bộ giữa chương trình quốc tế. Những phối ghép này cho thấy sân khấu trẻ không buộc nghệ sĩ phải lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại.
Hơn 300 người cùng dựng nên thế giới của Thầy Dùi
Với Hoàng Thùy Linh, làm mới chất liệu dân gian còn nằm ở cách xây dựng câu chuyện bằng lời, hình ảnh và biểu tượng. Thầy Dùi mượn hình tượng người chuyên gieo chuyện, xúi giục mâu thuẫn để châm biếm thói ứng xử thiếu thiện ý. Thành ngữ và lối nói vè được chuyển thành các tình huống thị giác như “chọc gậy bánh xe”, “qua cầu rút ván” hay “ném đá giấu tay”; nữ ca sĩ xuất hiện trong những hóa thân giàu liên tưởng, từ bình gốm đến chú gà trên mái nhà.
Quy mô sản xuất cho thấy một MV như vậy không thể dựa vào ý tưởng âm nhạc đơn lẻ: 315 thành viên ê-kíp tham gia ghi hình, với nhiều hạng mục dàn dựng lớn và đòi hỏi kỹ thuật phức tạp. Riêng quá trình phát triển kịch bản kéo dài hai tháng, bắt đầu từ những đề bài sáng tạo do Hoàng Thùy Linh đặt ra. Sau hai ngày phát hành, MV lọt Top 10 video thịnh hành tại Việt Nam. Những con số này không tự chứng minh chất lượng nghệ thuật, nhưng làm rõ mức phối hợp cần thiết để biến vốn văn hóa thành một thế giới hình ảnh và âm thanh nhất quán.
Từ sân khấu trong nước đến cuộc gặp gỡ quốc tế
Sức lan tỏa của chất liệu truyền thống còn được đo bằng khả năng khơi gợi tò mò ở những khán giả chưa lớn lên cùng nó. Đăng Khôi mang giai điệu dân gian và cải lương đến sân khấu có nghệ sĩ quốc tế; âm sắc đàn bầu, làn điệu dân ca, trang phục truyền thống hay hình ảnh quen thuộc có thể giúp người nghe nước ngoài nhận ra nét riêng của Việt Nam. Đây là tiềm năng đáng theo đuổi, nhưng không nên đánh đồng một tiết mục được chú ý với việc đã chinh phục lâu dài khán giả quốc tế.
Trong nước, Phương Mỹ Chi đưa dân ca vào lễ hội Người Yêu Dân Ca tại TP.HCM: chương trình kéo dài 180 phút, gồm 16 tiết mục nối tiếp và thu hút gần 5.000 khán giả. Sân khấu dẫn người xem qua nhiều vùng văn hóa, từ hát Xoan Phú Thọ đến văn hóa Khmer Nam Bộ. Một bản phối hay có thể làm người trẻ muốn tìm hiểu thêm về giai điệu, nhạc cụ và nghệ thuật đứng phía sau bài hát. Vì thế, hướng đi thuyết phục nhất không phải phủ lớp hiện đại lên truyền thống, mà là dùng sáng tạo để mở lối cho công chúng đến gần hơn với di sản.
