COC là gì và vì sao kỳ vọng hoàn tất tạo ra áp lực mới?
Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông là một khuôn khổ pháp lý và chính trị mà các nước liên quan kỳ vọng sẽ quản lý hành vi trên biển, giảm nguy cơ va chạm, xây dựng lòng tin và bảo vệ tự do hàng hải, thay vì để tranh chấp lãnh thổ biển trôi nổi trong khoảng trống luật chơi khu vực. Khi Philippines và Malaysia cùng bày tỏ kỳ vọng thúc đẩy đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông (COC), thông điệp quan trọng không phải là một mốc thời gian cứng, mà là việc họ muốn đẩy nhanh động lực hợp tác trước khi tranh chấp leo thang. Tại cuộc họp lần thứ 9 của Ủy ban Hỗn hợp Philippines-Malaysia (JCM) ở Manila ngày 18/8, Ngoại trưởng Ma. Theresa P. Lazaro hoan nghênh tiến triển đàm phán COC và ghi nhận vai trò đồng chủ trì của Malaysia cùng Trung Quốc. Đây là lời nhắc: nếu ASEAN không đẩy nhanh luật chơi, người khác sẽ định hình luật thay họ.
Động lực hợp tác Philippines–Malaysia: từ UNCLOS đến an ninh thực địa
Điểm tích cực nhất hiện nay là một số quốc gia chọn kết nối pháp lý với thực thi trên biển, thay vì chỉ phát biểu nguyên tắc. Sau JCM, Ngoại trưởng Philippines nhấn mạnh Philippines và Malaysia cùng coi trọng kiềm chế, tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982, khi bàn về an ninh Biển Đông. Nói cách khác, COC muốn có sức nặng thì không thể tách rời UNCLOS. Trên thực địa, hai bên còn tăng hợp tác an ninh, chia sẻ thông tin tình báo và chống tội phạm xuyên biên giới. Việc bàn về bảo đảm an ninh vùng biển phía Đông bang Sabah và hợp tác ba bên với Indonesia trong Thỏa thuận hợp tác ba bên (TCA) cho thấy họ hiểu rằng khoảng trống quản trị biển sẽ bị tội phạm và lực lượng vũ trang ngoài khu vực tận dụng nếu ASEAN không chủ động.
Malaysia–Brunei: đặt vai trò trung tâm ASEAN ở tuyến đầu Biển Đông
Trong khi Philippines và Malaysia đẩy tiến trình COC, Malaysia và Brunei lại củng cố tầng nền chính trị: vai trò trung tâm của ASEAN. Hai nhà lãnh đạo khẳng định đoàn kết và vai trò trung tâm ASEAN là nền tảng để duy trì hòa bình, ổn định, thịnh vượng ở Đông Nam Á. Trên hồ sơ an ninh Biển Đông, họ cùng nhấn mạnh phải duy trì hòa bình, an ninh, ổn định, an toàn và bảo đảm tự do hàng hải, hàng không. Quan trọng hơn, họ kêu gọi giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, bao gồm UNCLOS 1982. Ở đây, thông điệp chính trị rất rõ: COC chỉ có ý nghĩa nếu gắn với không quân sự hóa, kiềm chế và tránh mọi hành động làm phức tạp thêm tranh chấp hoặc gia tăng căng thẳng. COC không thể là tấm lá chắn cho các hành vi áp đặt trên biển.
COC hiệu quả cần gì: pháp lý vững, hợp tác quốc phòng linh hoạt
Tranh luận về COC thường bị bó hẹp vào câu hỏi bao giờ xong, thay vì câu hỏi quan trọng hơn: COC đó có “thực chất” hay không. Brunei ủng hộ vai trò Malaysia làm Điều phối viên quan hệ đối thoại ASEAN–Trung Quốc, đặc biệt trong thúc đẩy đàm phán hướng tới một COC hiệu quả và thực chất. Hai nhà lãnh đạo cũng nhấn mạnh COC phải phù hợp luật pháp quốc tế, trong đó có UNCLOS. Song song, Malaysia và Brunei nhất trí tăng cường trao đổi, huấn luyện giữa lực lượng vũ trang hai nước, và tái khẳng định hợp tác qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như ADMM và ADMM+ về quốc phòng. Điều đó cho thấy khuôn khổ chính trị–pháp lý (COC, UNCLOS) phải đi cùng hợp tác quốc phòng linh hoạt trong các cơ chế ASEAN, nếu muốn cải thiện an ninh Biển Đông một cách đáng tin cậy.
Kết luận: An ninh Biển Đông sẽ đo bằng mức độ hợp tác, không phải số tuyên bố
An ninh Biển Đông không thể chỉ đo bằng số văn kiện, mà bằng việc chúng được triển khai ra sao trên mặt biển. Hiện nay, ASEAN đang “tìm kiếm một cơ chế ứng xử nhằm quản lý bất đồng và hạn chế nguy cơ xảy ra các sự cố trên biển”, và COC là tâm điểm của nỗ lực đó. Nhưng bất kỳ Bộ Quy tắc ứng xử Biển Đông nào nếu chỉ là thỏa hiệp tối thiểu, tách rời UNCLOS, thiếu cơ chế xây dựng lòng tin, thiếu hợp tác ASEAN hàng hải và quốc phòng, thì sẽ không đủ sức kiềm chế hành vi nguy hiểm hay giảm tranh chấp lãnh thổ biển. Con đường khả thi là kiên trì vai trò trung tâm của ASEAN, dùng luật pháp quốc tế làm nền, mở rộng đối thoại, và biến các cam kết về kiềm chế, không quân sự hóa thành những thói quen hoạt động trên biển – mỗi ngày, không chỉ trên giấy.
