Trẻ không đếm quà, trẻ ghi nhớ khoảnh khắc chung quanh
Sự vắng mặt cha mẹ trong dịp lễ gia đình là hiện tượng khi bố mẹ có mặt về mặt thể xác nhưng thiếu sự hiện diện về mặt cảm xúc; nó tạo nên những khoảng trống trong ký ức, ảnh hưởng sâu tới phát triển tâm lý trẻ, cách trẻ cảm nhận giá trị bản thân và mức độ an toàn trong các mối quan hệ gần gũi. Dịp nghỉ lễ thường được người lớn định nghĩa bằng lịch đi chơi, các hoạt động vui vẻ, mua sắm, quà tặng; nhưng với trẻ, trọng tâm lại nằm ở cảm giác được yêu thương và chú ý hơn là những vật chất. Trẻ không chỉ nhớ việc bố mẹ làm mà còn nhớ cảm giác mình nhận được. Khi ngày lễ trôi qua trong cảnh cha mẹ bận điện thoại, né tránh lắng nghe, hoặc bỏ lỡ sự kiện đặc biệt của con, đó là những vết hằn tâm lý nhiều khả năng ở lại lâu hơn bất kỳ món quà đắt tiền nào. Nói cách khác, chính khoảnh khắc chung quanh, chứ không phải lịch trình hoành tráng, mới âm thầm định hình lòng tự trọng và cảm giác được coi trọng của con.
Ba khoảnh khắc lễ hội cha mẹ hay “vắng mặt” và tác động lên lòng tự trọng trẻ em
Trong dịp lễ gia đình, có những điểm rơi cảm xúc mà sự vắng mặt cha mẹ – nhất là về mặt tinh thần – gây tổn thương lớn hơn họ tưởng. Đầu tiên là bữa cơm đầu tiên của kỳ nghỉ, thời khắc sum vầy sau những ngày bận rộn; khi bố mẹ cắm cúi vào điện thoại, trẻ nhận ra sự chênh lệch giữa việc cha mẹ có mặt về thể xác và việc thực sự hiện diện cùng gia đình. Thứ hai là lúc con háo hức kể về một trải nghiệm mới; phản ứng qua loa khiến sự háo hức nguội lạnh và lâu dần trẻ cảm thấy điều mình muốn kể không quan trọng, ngại mở lòng những lần sau. Thứ ba là thời điểm con gặp chuyện không vui giữa kỳ nghỉ; nếu cha mẹ gạt đi cảm xúc, quát mắng vì sợ “hỏng không khí”, sự vắng mặt cảm xúc trong khoảnh khắc con cần được thấu hiểu lại để lại ảnh hưởng sâu sắc hơn những gì bố mẹ nhận ra. Đây đều là những khoảnh khắc chung quanh nuôi dưỡng hoặc bào mòn tự trọng trẻ em, không thể bù đắp bằng thêm quà hay thêm chuyến đi.
Khi cha mẹ bỏ lỡ ngày quan trọng: trẻ học cách tự kết luận "mình không quan trọng"
Một buổi khai giảng mà bố từ chối đưa con đi vì muốn ngủ nướng nghe qua tưởng là chuyện nhỏ, nhưng ở góc nhìn phát triển tâm lý trẻ, đó là một thông điệp nặng nề. Đứa trẻ không phân tích lý do mà bố mẹ đưa ra; con chỉ cảm nhận: "Hôm nay là ngày khai giảng, bố có thể đưa mình đi, nhưng bố không muốn". Người lớn nghĩ "chỉ một buổi thôi", nhưng ký ức của con có thể là: "Ngay cả trong ngày khai giảng của mình, bố cũng không muốn dành thời gian cho mình". Khi gia đình vừa có thêm em bé, cảm giác bị đẩy ra ngoài càng dễ hình thành: mẹ bận chăm em, bố bận chăm mẹ và em, còn anh/chị lớn thường nghe đi nghe lại những câu "Con lớn rồi, tự làm đi", "Con nhường em nhé". Nếu trong giai đoạn nhạy cảm đó, cha mẹ tiếp tục bỏ lỡ dịp lễ gia đình, các sự kiện đặc biệt của con mà không giải thích, không thể hiện sự quan tâm, trẻ có thể ngầm kết luận mình kém quan trọng sau khi em xuất hiện. Đó không còn là câu chuyện một buổi sáng, mà là câu chuyện về giá trị bản thân mà con sẽ mang theo rất lâu.
Sự hiện diện của cha mẹ: “nơi an toàn” nuôi dưỡng tự trọng và cảm giác được yêu thương
Một trong những hiểu lầm lớn của người lớn là nghĩ rằng dạy con tự lập nghĩa là để con tự xoay xở vì mình không muốn giúp. Trong khi đó, điều trẻ cần hơn cả là cảm giác được yêu thương, được nhìn thấy và có thể tìm đến cha mẹ khi cần. “Con tự làm được” khác hoàn toàn với “Con tự đi đi vì bố muốn ngủ”; ở câu đầu, con nhận thông điệp được tin tưởng, ở câu sau, con có thể cảm nhận mình bị từ chối thời gian và sự chú ý. Trẻ cần được trao cơ hội tự lập, nhưng đồng thời cũng cần biết phía sau sự tự lập ấy vẫn có một “nơi an toàn” để quay về. Sự hiện diện của cha mẹ trong những dịp quan trọng – từ bữa cơm đầu tiên của kỳ nghỉ, khoảnh khắc con muốn chia sẻ, đến ngày khai giảng – chính là cách bố mẹ nhắc lại với con: “Con là người quan trọng trong gia đình”. Cách bố mẹ xuất hiện trong những khoảnh khắc quan trọng của tuổi thơ có thể trở thành một phần ký ức mà con mang theo rất lâu về sau. Và đôi khi, thứ con cần không phải là món quà mới hay câu khen hay, mà chỉ đơn giản là nhìn thấy bố mẹ ở đó.
Kết luận: Đừng để ngày lễ trở thành bằng chứng con bị bỏ quên
Dịp lễ gia đình không phải bài kiểm tra xem cha mẹ chi bao nhiêu tiền cho chuyến đi chơi, mà là bài kiểm tra âm thầm về mức độ hiện diện cảm xúc của bố mẹ trong những khoảnh khắc chung quanh đời sống của con. Sự vắng mặt cha mẹ – cả về tinh thần lẫn cảm xúc – trong các điểm mốc của tuổi thơ để lại vết hằn tâm lý sâu hơn nhiều so với những gì người lớn tưởng, ảnh hưởng đến việc trẻ có dám mở lòng, có tin mình quan trọng và có cảm thấy an toàn khi quay về gia đình. Trẻ không cần cha mẹ hoàn hảo, luôn đáp ứng mọi mong muốn; nhưng trẻ cần cảm giác rằng trong những dịp quan trọng của đời mình, bố mẹ đã cố gắng có mặt, lắng nghe và nhìn thấy mình. Nếu phải chọn giữa thêm một món quà và thêm một bữa cơm chung trọn vẹn, giữa thêm một cuộc hẹn ngủ nướng và thêm một lần đưa con đi lễ khai giảng, lựa chọn ưu tiên sự hiện diện không chỉ giúp phát triển tâm lý trẻ lành mạnh mà còn giúp chính cha mẹ không phải ân hận khi những năm tháng tuổi thơ của con đã đi qua.
