Camera giám sát hành khách: Từ công nghệ an ninh đến bài toán quyền riêng tư
Quy định mới về thiết bị giám sát hành trình tích hợp công nghệ AI trên xe kinh doanh vận tải hành khách là yêu cầu gắn camera ghi hình lái xe và khoang hành khách, đồng thời truyền dữ liệu khuôn mặt, hành vi của họ về hệ thống tập trung của cơ quan quản lý nhà nước để phục vụ mục tiêu an toàn giao thông và phòng chống tội phạm. Bộ Công an đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định về thiết bị giám sát hành trình, camera ghi nhận hình ảnh người lái và khoang chở khách trên phương tiện giao thông đường bộ. Theo dự thảo, xe vận tải nội bộ và ô tô kinh doanh vận tải dưới 8 chỗ phải lắp camera ghi hình lái xe; xe từ 8 chỗ trở lên phải lắp thêm camera khoang hành khách. Điểm đáng chú ý là dữ liệu này không chỉ ở trong xe mà được truyền về máy chủ doanh nghiệp, sau đó tiếp tục truyền về máy chủ Cục CSGT theo thời gian thực. Nhìn ở góc độ công nghệ AI an ninh, đây là bước nhảy lớn, nhưng cũng là bước đi khiến không ít người lo ngại việc an ninh đang “trèo lên lưng” quyền riêng tư.
AI nhận diện khuôn mặt: An ninh tăng, dữ liệu sinh trắc học bị đánh đổi
Trọng tâm gây tranh luận nằm ở việc Bộ Công an đề xuất thiết bị giám sát phải tích hợp công nghệ AI để tự động phát hiện, cảnh báo sớm các hành vi gây mất an toàn giao thông và giữ yêu cầu camera nhận diện khuôn mặt người lái, người lên xuống xe, người trong khoang khách. Cơ quan soạn thảo lập luận rằng nhiều nước đã dùng camera nhận diện khuôn mặt, đối sánh với cơ sở dữ liệu để truy tìm, truy xét tội phạm, người bị truy nã; tội phạm cũng thường lợi dụng xe khách, xe buýt để đi lại, lẩn trốn nên cần camera này. Vấn đề là dữ liệu hình ảnh lái xe và khoang khách chính là dữ liệu sinh trắc học, gắn trực tiếp với cá nhân. Khi những dữ liệu đó được truyền tập trung về hệ thống nhà nước, rủi ro lạm dụng, rò rỉ, bị khai thác ngoài mục đích an ninh là hoàn toàn có thật, nhất là khi nội dung về phân quyền truy cập, nhật ký khai thác dữ liệu lại không nằm trong phạm vi điều chỉnh của dự thảo hiện tại. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của công nghệ AI an ninh, mà là câu chuyện chính trị – xã hội về mức độ mà người dân chấp nhận bị theo dõi để đổi lấy cảm giác an toàn.
Taxi và ranh giới riêng tư: Camera hành trình không phải là “mắt thần” cho mọi rủi ro
Trong khi tranh luận về quy định giám sát giao thông trên xe khách cỡ lớn có thể còn chấp nhận được vì khoang hành khách là không gian công cộng, câu chuyện camera hành trình xe taxi lại khác hẳn. Một số ý kiến đề xuất cho phép hãng taxi đủ điều kiện tự nguyện truyền cả hình ảnh khoang hành khách để bảo vệ tài xế trước rủi ro an ninh. Nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng tinh chất của taxi là dịch vụ cá nhân và kín đáo: người dân thuê taxi vì muốn một không gian di chuyển riêng, có thể bàn chuyện làm ăn, đi chơi, có cử chỉ thân mật – miễn không ảnh hưởng an toàn lái xe. Nếu camera soi thẳng vào khoang khách, cái được về an toàn chưa đo lường được, nhưng cái mất là sự can thiệp trực tiếp vào đời sống riêng tư. Như phân tích của Tiến sĩ Khương Kim Tạo, việc lắp camera giám sát khoang hành khách taxi là tư duy quản lý chưa hợp lý, nhất là khi có nhiều biện pháp an ninh khác ít xâm phạm hơn như nút báo động khẩn cấp, giám sát hành trình, vị trí, tốc độ. Không phải mọi rủi ro đều cần thêm một con mắt camera.
Chi phí, an toàn và quyền riêng tư: Ai đang gánh rủi ro dữ liệu cá nhân?
Ngay cả những cơ quan nhà nước cũng nhìn thấy mặt trái của việc đẩy yêu cầu kỹ thuật camera AI lên quá cao. Bộ Công Thương đề nghị cân nhắc không bổ sung yêu cầu nhận diện khuôn mặt, vì điều đó sẽ làm tăng giá thành thiết bị, chi phí truyền và lưu trữ dữ liệu, cùng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp vận tải, kèm theo là bài toán đánh giá, thử nghiệm, chứng nhận phức tạp liên quan dữ liệu cá nhân, dữ liệu sinh trắc học và quyền riêng tư. UBND Điện Biên cũng yêu cầu làm rõ nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân, phạm vi sử dụng, thời hạn lưu trữ, phân quyền khai thác, nhật ký truy cập, trách nhiệm của các bên liên quan để hạn chế nguy cơ lạm dụng. Một số ý kiến khác nhắc rằng camera giám sát hành vi vi phạm như dùng điện thoại, không thắt dây an toàn, ngủ gật cần được nhìn trước hết ở góc độ cảnh báo, phòng ngừa rủi ro, gắn với việc doanh nghiệp bố trí thời gian làm việc hợp lý, tuân thủ giờ cầm lái và chăm lo sức khỏe tài xế, chứ không thể đẩy hết trách nhiệm cho công nghệ giám sát. Nói cách khác, bảo vệ dữ liệu cá nhân không phải là chi tiết phụ trong quy định giám sát giao thông, mà là điều kiện tiên quyết để người dân chấp nhận bị quan sát thường xuyên.
Lộ trình bắt buộc và cách người dùng tự bảo vệ dữ liệu sinh trắc học
Theo dự thảo, từ ngày 1/1/2028, xe kinh doanh vận tải hành khách dưới 8 chỗ, xe kinh doanh hàng hóa (trừ xe đầu kéo) và xe vận tải nội bộ phải lắp camera ghi hình lái xe; từ 1/1/2029, xe kinh doanh vận tải hành khách trên 29 chỗ phải lắp camera khoang hành khách; nhóm xe từ 8 đến 29 chỗ thực hiện từ 1/1/2030. Nghĩa là trong vài năm tới, phần lớn hành trình di chuyển bằng xe kinh doanh sẽ gắn liền với camera AI an ninh. Khi đó, người dùng không thể né tránh camera, nhưng vẫn có thể yêu cầu minh bạch: doanh nghiệp phải thông báo rõ mục đích ghi hình, thời gian lưu trữ, đơn vị được truy cập; không sử dụng hình ảnh ngoài mục đích an ninh, an toàn; có quy trình khiếu nại, xóa dữ liệu khi cần. Về phía nhà nước, nếu muốn người dân tin, các quy định phải đi kèm cơ chế kiểm soát độc lập, chế tài mạnh với hành vi lạm dụng dữ liệu. Cân bằng giữa giảm tai nạn giao thông và quyền riêng tư không đến từ thêm nhiều camera hơn, mà từ cách chúng ta giới hạn quyền nhìn của công nghệ đối với đời sống của con người.
