Tự tin thật sự là dám thử, dám sai và dám đứng dậy
Nuôi dạy trẻ tự tin và kiên cường là cách cha mẹ chủ động tạo ra môi trường, lời nói và trải nghiệm giúp con dám thử, dám sai, biết đối diện khó khăn, biết đứng dậy sau vấp ngã, thay vì nuôi một đứa trẻ chỉ biết nghe lời, sợ sai và luôn cần người khác dẫn đường.
Điều chúng ta hay nhầm là coi đứa trẻ ít mắc lỗi là đứa trẻ giỏi và mạnh mẽ. Thực tế, một đứa trẻ luôn được che chắn khỏi mọi rủi ro sẽ yếu sức đề kháng cảm xúc hơn những bạn nhỏ được phép thử và sai. Hành trình đưa những trẻ em mang hội chứng tự kỷ hòa nhập cuộc sống là một ví dụ rõ ràng: đó là một cuộc chiến thầm lặng, đầy vất vả. Khi nhìn cách các cô giáo kiên trì với từng tiến bộ nhỏ, ta thấy rõ tự tin không sinh ra từ khen thưởng và thành tích, mà từ trải nghiệm vượt qua giới hạn của chính mình.
Nguyên tắc 1: Dạy con xử lý khó khăn, không dạy con trốn tránh
Nếu mỗi lần con gặp khó là cha mẹ vội giải quyết hộ, chúng ta đang âm thầm dạy con một bài học nguy hiểm: “Hễ khó thì bỏ”. Với trẻ tự kỷ, khó khăn lớn nhất là làm sao để trẻ chịu mở lòng và kết nối. Có em không thể ngồi yên, không hiểu lời nói, hoặc bộc phát la hét, đánh, cắn giáo viên khi không được đáp ứng nhu cầu. Thế nhưng giáo viên không vì vậy mà tránh né, họ chia nhỏ tình huống, lặp đi lặp lại, bình tĩnh dẫn dắt từng bước.
Cha mẹ có thể học tinh thần ấy: thay vì nói “để đó bố mẹ làm”, hãy hỏi “con định làm thế nào?”, cùng con brainstorm ba phương án, thử một cách, rút kinh nghiệm rồi thử tiếp. Khi con làm sai, đừng đổi thái độ sang trách mắng; hãy bám vào vấn đề, không bám vào tính cách: “Bài này khó, mình thử thêm cách khác”, thay cho “Con vụng về quá”. Sự kiên cường được xây dựng qua từng lần con dám ở lại với khó khăn thêm vài phút nữa.
Nguyên tắc 2: Kiên nhẫn cùng con – bài học từ những người thầy “chữ nhẫn”
Không có sức bền cảm xúc nào của trẻ có thể hình thành nếu người lớn thiếu kiên nhẫn. Những giáo viên đang làm việc với trẻ tự kỷ là tấm gương rõ ràng nhất. Cô Phạm Thị Phương, Quản lý vùng Hưng Yên của Trung tâm Giáo dục Đặc biệt Hải Dương (Công ty CP Giáo dục Gold Time), phường Tứ Minh, mô tả công việc hàng ngày của mình là đối mặt với những em không thể ngồi yên, bộc phát la hét, đánh, cắn khi nhu cầu không được đáp ứng. Thế nhưng chỉ cần một tiếng gọi “cô ơi”, một ánh nhìn kèm nụ cười, mọi mệt mỏi như tan biến.
Đối với giáo viên dạy trẻ tự kỷ, chiến thắng của học trò không đo đếm bằng điểm số hay giấy khen. Họ đo bằng những mốc rất nhỏ: tự buộc dây giày, tự pha cốc cà phê, hoàn thành chiếc gối thêu ở tuổi 19. Hành trình ấy đòi hỏi người giáo viên phải thực hành công việc bằng chữ “nhẫn” – kiên nhẫn để thấu hiểu, nhẫn nhịn để kiềm chế và bền bỉ đồng hành cùng trẻ tới đích. Cha mẹ nào muốn con mạnh mẽ cũng không thể thiếu ba “chữ nhẫn” đó: kiên nhẫn lắng nghe, nhẫn nại lặp lại, và bền bỉ động viên.
Nguyên tắc 3: Gieo hy vọng và định nghĩa lại thành công
Khi cha mẹ chỉ nhắc đến điểm số, giấy khen, con sẽ hiểu rằng giá trị của mình phụ thuộc vào thành tích. Nhưng những người làm trong giáo dục đặc biệt đã định nghĩa lại thành công theo cách rất khác. Cô Nguyễn Thị Thanh Thủy, Quản lý hướng nghiệp tại Trung tâm Giáo dục Đặc biệt Hải Dương, nhấn mạnh chiến thắng lớn nhất là khi một bạn vượt qua giới hạn của chính mình: biết buộc dây giày ở tuổi 15, pha cốc cà phê ở tuổi 17 hay hoàn thành chiếc gối thêu hoa ở tuổi 19.
Nhiều học sinh sau can thiệp đã nói trở lại, hòa nhập tốt và thậm chí đoạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh. Những “trái ngọt” này cho thấy một điều: trẻ trở nên kiên cường khi có người lớn liên tục gieo hy vọng, nói với con bằng hành động rằng “con có thể tiến bộ nữa”. Cha mẹ có thể áp dụng trong đời sống hàng ngày: khen nỗ lực hơn kết quả, ghi nhận từng tiến bộ nhỏ, kể cả khi con còn xa mục tiêu. Khi hy vọng được nuôi dưỡng, phát triển nhân cách trẻ không còn là khẩu hiệu mà trở thành chuỗi hành vi cụ thể, lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Nguyên tắc 4 và 5: Cùng nhà trường đồng hành lâu dài và chấp nhận giới hạn
Nhiều cha mẹ vẫn mang tư tưởng “trăm sự nhờ cô”, giao hết việc giáo dục cho nhà trường và các trung tâm. Nhưng can thiệp sớm mới chỉ là bước đầu, vấn đề cốt lõi để trẻ bước đi vững vàng chính là công tác hướng nghiệp dài hạn và sự chung tay của toàn xã hội. TS Nguyễn Thị Lan Anh mong muốn ngành giáo dục các địa phương mở nhiều lớp tập huấn, nâng cao năng lực phát hiện sớm trong cộng đồng và chú trọng dạy nghề cho thanh thiếu niên tự kỷ, khuyết tật. Điều đó chỉ có ý nghĩa khi cha mẹ chịu hợp tác, duy trì thói quen và kỹ năng đã được hướng dẫn ở nhà.
Bên cạnh đó, cha mẹ cũng phải chấp nhận rằng mỗi đứa trẻ đều có giới hạn. Có những việc người bình thường làm trong vài phút, các em phải mất hàng tháng, thậm chí hàng năm mới đạt được. Bên cạnh áp lực chuyên môn, không ít giáo viên phải chịu áp lực từ định kiến xã hội, gia đình, nhưng họ vẫn chọn ở lại, bởi mỗi ngày họ được nhìn thấy một điều tốt đẹp lớn lên từ những điều rất nhỏ. Hành trình đồng hành trẻ tự kỷ là quãng đường gian truân, nhưng bằng tình yêu thương và sự kiên trì bền bỉ, những người thầy, người cô vẫn đang ngày đêm thắp lên hy vọng, mở ra cánh cửa hòa nhập cho những tâm hồn đặc biệt. Cha mẹ muốn nuôi dạy con tự tin cũng phải chấp nhận một sự thật: con không cần hoàn hảo, con chỉ cần tiếp tục tiến lên, dù là những bước rất nhỏ.
