Khi kỹ thuật không còn là cái đích, mà là bệ phóng cho nhiếp ảnh tự phát
Nhiếp ảnh tự phát là cách chụp trong đó nhiếp ảnh gia rời khỏi nhà mà không có kế hoạch sẵn, không biết trước mình sẽ gặp gì, dùng kỹ thuật cơ bản đã được rèn luyện để phản ứng linh hoạt với khoảnh khắc, ưu tiên sự chân thật và khám phá phong cách cá nhân hơn là việc bám theo quy tắc nhiếp ảnh và công thức có sẵn. Điểm mấu chốt ở đây: kỹ thuật vẫn quan trọng, nhưng nó không còn là chiếc khung gò bó, mà là bệ phóng để bạn có thể phá khung một cách có chủ đích. Craig Roberts từng dành giai đoạn từ 1997 đến 2014 để theo đuổi những khuôn mẫu kinh điển của ảnh phong cảnh: nghiên cứu bản đồ, canh thời tiết, chọn điểm chụp, đảm bảo có “tấm hình bán được” cho tạp chí, lịch và thư viện ảnh. Đó là một kiểu nhiếp ảnh được tổ chức như chiến dịch quân sự: mọi thứ được lên kế hoạch, mọi rủi ro bị triệt tiêu. Nhưng chính sự hoàn hảo kéo dài 17 năm đã khiến ông chán ngấy những “honeypot views” – các góc máy đẹp nhưng bị chụp tới mức bão hòa, lặp đi lặp lại trên mạng xã hội. Đến lúc này, kỹ thuật không còn là câu trả lời cho câu hỏi “làm sao bán được ảnh”, mà trở thành công cụ để ông đặt lại câu hỏi “mình muốn nhìn thế giới theo cách nào”.
Ràng buộc ban đầu: chân máy, quy tắc nhiếp ảnh và bản năng hình thành từ kỷ luật
Điều nghịch lý là: để có thể tự do phá quy tắc nhiếp ảnh, bạn phải từng sống cùng nó đủ lâu. Roberts bắt đầu với những chiếc máy lớn buộc phải dùng chân máy, gần như không thể cầm tay. Việc luôn gắn với ba chân khiến ông phải suy nghĩ chậm lại: cân nhắc đường chân trời, hướng sáng, tiền – trung – hậu cảnh. Ông thậm chí khẳng định, chân máy đã dạy ông những thứ không hề được ghi trên bảng thông số kỹ thuật, và những bài học đó vẫn theo ông ngay cả khi đã bỏ chân máy đi. Đây là giai đoạn “lao động nhàm chán” nhưng lại xây nên nền móng kỹ thuật cơ bản: ánh sáng đúng, vị trí đúng, góc chụp đúng như khách hàng kỳ vọng. Chính sự ràng buộc này rèn ra bản năng thị giác mà sau này ông dựa vào khi bước ra đường không mang theo kịch bản nào. Rất nhiều người trẻ muốn nhảy thẳng vào nhiếp ảnh tự phát, bỏ qua việc học kỷ luật. Họ nhầm giữa ngẫu hứng và cẩu thả. Sự ngẫu hứng thực thụ chỉ xuất hiện khi bạn đã đủ vững để phá vỡ quy tắc một cách cố ý, không phải vô tình. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây: “Những ràng buộc đầu sự nghiệp sẽ tạo ra bản năng bạn dựa vào sau này”. Đó là lời nhắc thẳng thắn cho bất kỳ ai muốn đi đường tắt.
Từ “less pretty, more gritty” đến ngôn ngữ pattern: phong cách cá nhân không sinh ra từ khoảng trống
Khi chống rung ngày càng tốt, Roberts bỏ hẳn chân máy và chuyển sang chụp cầm tay, mô tả kết quả là “ít tĩnh hơn, nhiều tính lưu động hơn”. Việc giải phóng khỏi thiết bị cố định mở cho ông khả năng săn tìm những chủ đề mà phần lớn nhiếp ảnh gia bỏ qua: tuabin gió, góc nhìn ít “đẹp” nhưng nhiều chất đời hơn – ông gọi đó là hướng đi “less pretty, more gritty”. Đây là bước ngoặt: phong cách cá nhân không còn là sự tô bóng các điểm đến nổi tiếng, mà là thái độ thẩm mỹ đối với những thứ bị xem là tầm thường. Ở một câu chuyện khác nhưng cùng tinh thần, Jon McCormack trong thời kỳ COVID rời Thung lũng Silicon đến một thị trấn ven biển và chụp cùng một bãi biển khoảng 200 ngày. Ban đầu là ảnh hoàng hôn, cảnh rộng – những thứ “hiển nhiên”. Nhưng theo thời gian, ông bắt đầu hỏi: “Còn gì nữa ở đây?”. Ông kéo dài thời gian phơi sáng từ vài giây lên vài phút, bỏ ống ngắm để dùng dây bấm mềm, làm việc chậm lại đến mức gần như thiền định. Điều bật ra không phải là kỹ thuật mới, mà là lời thừa nhận: pattern và texture luôn tồn tại trong ảnh của ông, ông chỉ chưa gọi tên chúng. Điểm chung giữa hai câu chuyện là gì? Phong cách cá nhân không từ hư vô mà sinh ra: nó là sự kết tinh của năm tháng áp dụng quy tắc, cộng với một khoảnh khắc nhận ra mình sẵn sàng không còn phục vụ những mong đợi cũ. Khi McCormack nói: “Tôi sẽ nhìn một cảnh và hỏi: điều cốt lõi ở đây là gì? Rồi tôi liên tục loại bỏ yếu tố cho đến khi chạm tới phần lõi”, đó không phải là trò chơi ngẫu hứng, mà là thao tác rất kỹ thuật được nâng cấp thành tiếng nói cá nhân.
Từ sách ảnh đoạt giải đến xu hướng chung: khoảnh khắc thật được ưu tiên hơn bố cục trau chuốt
Khi cuốn “Patterns: Art of the Natural World” giành một giải thưởng nhiếp ảnh quốc tế dành cho sách ảnh vào tháng 9, số lượng và cách McCormack xây dựng nội dung cho thấy rõ sức mạnh của cái nhìn cá nhân: từ 30 ảnh ban đầu, bộ sách được mở rộng thành hơn 90 tấm, chọn lọc từ hành trình rong ruổi qua sáu châu lục và kho lưu trữ của ông. Quan trọng hơn, cấu trúc sách cố ý phá mong đợi thông thường: không chia theo phong cảnh, động vật, ảnh trên không… mà trộn lẫn texture động vật với chi tiết macro và địa chất, khiến người xem phải đoán mình đang nhìn gì trước khi xem chú thích. Trong bối cảnh mạng xã hội khiến chúng ta cuộn xem vô tận những khung hình giống nhau, lời khuyên của ông mang tính phản kháng nhẹ nhưng cần thiết: “Hãy hỏi bản thân: điều gì trong cảnh này thực sự khiến bạn hứng thú? Rồi đi tìm nó. Đừng chụp xong là bước tiếp. Hãy khai thác cảnh. Sẵn sàng nán lại”. Một người dành nhiều năm làm công nghệ, dẫn đội ngũ phụ trách thuật toán chụp ảnh cho một dòng điện thoại nổi tiếng, mà vẫn khẳng định: “Bạn có thể tạo ra tác phẩm có giá trị với chiếc máy ảnh mà mình đang mang bên người”. Đó là cú đẩy ngược lại quan niệm phải có gear xịn mới tạo ra ảnh có nghĩa. Trên bình diện rộng hơn, việc Roberts từ chối tiếp tục săn các địa điểm chụp quá tải và chuyển sang dự án cá nhân với chủ đề bị bỏ quên khớp với một dịch chuyển chung: nhiếp ảnh ngày càng bớt quan tâm đến việc hoàn thiện những khuôn mẫu được đồng thuận, và chú ý hơn đến khoảnh khắc thật, không quá trau chuốt nhưng thể hiện được cách một người nhìn thế giới.
Bài học cho người mới: học kỹ để quên kỹ, phá quy tắc nhưng không bỏ trách nhiệm với hình ảnh
Nếu bạn đang thấy mình bị “mắc kẹt” trong danh sách điểm chụp nổi tiếng, bài học từ Roberts được tóm lại khá gọn: hãy làm tốt những việc “nhàm chán” trước, rồi mới dám vứt bỏ chúng một cách có chủ ý. Rèn kỹ thuật cơ bản không phải để biến bạn thành chiếc máy chụp theo checklist, mà để khi đối diện với khoảnh khắc bất ngờ, tay bạn đặt máy đúng vị trí, mắt bạn đọc được ánh sáng, đầu bạn bình tĩnh chọn cách kể chuyện – dù là theo quy tắc hay ngược lại. Lưu ý quan trọng: nhiếp ảnh tự phát không phải là đi chụp mà không thèm nghĩ. Nó là trạng thái mà ở đó bạn “không đi săn hình nữa, mà chờ hình đến” như cách McCormack miêu tả. Bạn vẫn có trách nhiệm với khung hình: bố cục, thời điểm, ý nghĩa. Thứ bạn bỏ là áp lực phải có “tác phẩm hoàn hảo” để bán hay để câu tương tác. Xu hướng đặt sự chân thật lên trên sự bóng bẩy, đẩy những dự án cá nhân, địa điểm bị lãng quên lên thay cho những cảnh chụp quá tải trên mạng xã hội, không phải là lời kêu gọi vứt bỏ kỹ thuật. Ngược lại, nó đòi hỏi kỹ thuật vững hơn, vì khi không còn nương nhờ vào cảnh “ai chụp cũng đẹp”, bạn phải dựa vào chính khả năng nhìn – và khả năng kể – của mình. Kết luận không dễ nghe nhưng cần nói rõ: phong cách cá nhân không phải quyền lợi, mà là trách nhiệm bạn tự nhận khi quyết định phá quy tắc. Nếu chưa học đủ, hãy quay lại học. Nếu đã học đủ, hãy bắt đầu bỏ bớt thứ không còn thuộc về mình.
