ITS – “mắt thần” và “bộ não” của cao tốc hiện đại
Hệ thống ITS cao tốc là tổ hợp các thiết bị cảm biến, camera, biển báo điện tử và phần mềm điều hành được kết nối liên tục, thu thập dữ liệu thời gian thực trên toàn tuyến, phân tích để phát hiện sự cố giao thông từ xa, cảnh báo cho người lái và kích hoạt quy trình điều phối giao thông nhằm giữ an toàn cao tốc và duy trì lưu thông thông suốt. Đây chính là lý do ITS đang được gọi là “mắt thần” trên các tuyến cao tốc Bắc - Nam: nó nhìn thấy, hiểu và phản ứng trước khi người lái kịp nhận ra rủi ro. Ngay từ khi lập dự án, tuyến Hà Nội – Hải Phòng đã thuê tư vấn quốc tế thiết kế, triển khai ITS theo tiêu chuẩn quốc tế, hướng tới mô hình quản lý tương tự các nước phát triển. Quan điểm đáng nói ở đây là: nếu đã đầu tư cao tốc tốc độ cao, thì không thể vận hành theo cách cũ chỉ dựa vào mắt người và tuần tra thủ công.
Công nghệ kết nối con người, phương tiện và hạ tầng thành một chỉnh thể thông minh
Điểm mạnh nhất của hệ thống ITS cao tốc không nằm ở từng camera hay từng biển báo, mà ở cách chúng được kết nối thành một chỉnh thể thông minh. ITS trên cao tốc Hà Nội – Hải Phòng không phải một thiết bị đơn lẻ mà là tập hợp nhiều hệ thống thành phần – camera CCTV, camera dò xe VDS, biển báo điện tử VMS và các thiết bị khác – cùng truyền dữ liệu về Trung tâm điều hành. Từ đó, toàn bộ hạ tầng đường bộ biến thành một "hệ thần kinh số" nơi mặt đường, làn xe, trạm thu phí và trung tâm điều hành liên tục trao đổi thông tin. Khi hàng trăm thiết bị cùng kết nối, con người ở trung tâm có thể giám sát toàn tuyến từ xa, thay vì phải phụ thuộc vào báo cáo chậm trễ từ hiện trường. Đây là bước chuyển từ quản lý dựa trên cảm tính sang quản lý dựa trên dữ liệu – thứ mà giao thông tốc độ cao bắt buộc phải có nếu muốn an toàn bền vững.
Giám sát giao thông thông minh: từ phát hiện sớm đến điều phối hiệu quả
Trên các tuyến cao tốc Bắc - Nam, Trung tâm quản lý, điều hành giao thông (TMC) chính là nơi biến dữ liệu thành hành động. Hệ thống camera FIX, PTZ và VDS được bố trí dọc tuyến, truyền hình ảnh về TMC; khi xuất hiện vật cản, vật rơi vãi, phương tiện hư hỏng hoặc tai nạn, camera tích hợp trí tuệ nhân tạo có thể phát hiện, cảnh báo để nhân viên giám sát xác định vị trí và triển khai phương án xử lý. Dữ liệu từ camera cùng các hệ thống DTS, AID được truyền về TMC, rồi từ đây thông tin được cung cấp cho người đi đường qua các biển báo điện tử VMS, LCS. Theo đơn vị quản lý cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, tuyến này được bố trí 58 camera dọc đường với bán kính quan sát trên 1 km và khả năng phóng đại 32 lần, giúp hạn chế điểm mù và truyền hình ảnh trực tiếp về trung tâm điều hành. Quan trọng hơn, TMC không chỉ theo dõi mà còn phối hợp với Cảnh sát giao thông, cứu hộ, đơn vị quản lý đường bộ để tiếp cận và xử lý hiện trường theo quy trình rõ ràng.
Bảo vệ hạ tầng và giữ an toàn cao tốc: ITS làm được những gì?
Nếu chỉ coi ITS là "mắt thần" giám sát, chúng ta sẽ bỏ quên một nửa giá trị của nó. Trên cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, ITS còn kiểm soát tải trọng xe bằng hệ thống cân động WIM của hãng Kistler sử dụng cảm biến thạch anh, cho phép cân xe ngay khi đang chạy, không cần dừng tại làn cân mà vẫn đạt độ chính xác cao trong dải tốc độ cho phép. Toàn tuyến có 13 làn cân tại các trạm thu phí và nút giao Đình Vũ, giúp phát hiện xe quá tải ngay từ đầu vào cao tốc, bảo vệ kết cấu mặt đường và giảm nguy cơ mất an toàn cho các phương tiện khác. Ngoài ra, 11 vị trí cầu vượt được lắp camera riêng để hỗ trợ phát hiện, ngăn chặn hành vi ném vật xuống đường cao tốc – một mối nguy cụ thể mà công nghệ đã can thiệp trực tiếp. Đây là minh chứng rõ ràng: giám sát giao thông thông minh không chỉ nhìn thấy dòng xe, mà còn chủ động xử lý những yếu tố đe dọa an toàn lâu dài của toàn tuyến.
Bài học từ Hà Nội – Hải Phòng cho mạng lưới cao tốc Bắc - Nam
Sau hơn 10 năm vận hành, hệ thống ITS trên cao tốc Hà Nội – Hải Phòng đã chứng minh rằng công nghệ không còn là "tiện ích cộng thêm" mà là hạ tầng thiết yếu của chính hạ tầng giao thông. ITS hỗ trợ đồng thời nhiều nhiệm vụ: quản lý giao thông, điều hành cứu hộ cứu nạn, hỗ trợ thu phí nhanh, thuận tiện, minh bạch, kiểm soát tải trọng, bảo vệ kết cấu hạ tầng và cung cấp thông tin giao thông, thời tiết cho người đi đường. Tuyến này cũng là tuyến đầu tiên áp dụng 100% thu phí không dừng ETC tại 9 trạm, nhờ đó tình trạng giao thông tại trạm thu phí luôn thông thoáng. Khi mạng lưới cao tốc Bắc - Nam ngày càng hoàn thiện, bài học quan trọng là: đầu tư mặt đường mà xem nhẹ "hệ thần kinh số" ITS sẽ tạo ra khoảng trống an toàn khó chấp nhận. ITS đang tạo ra phương thức quản lý dựa trên dữ liệu, trong đó sự cố được phát hiện sớm, thông tin được truyền nhanh và lực lượng xử lý được huy động bài bản – chính điều đó giữ cho mỗi hành trình an toàn và thông suốt trên cao tốc Bắc - Nam.
