“Liều thuốc 0 đồng” là gì và vì sao đáng để các địa phương học theo?
“Liều thuốc 0 đồng” là tên một chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần miễn phí cho người cao tuổi, trong đó các chuyên gia tâm lý và y bác sĩ cùng tạo không gian trò chuyện, chia sẻ, hướng dẫn những cách nuôi dưỡng cảm xúc tích cực và kết nối xã hội hằng ngày, như một toa thuốc tinh thần mà ai cũng có thể tự kê và tự dùng, không tốn tiền nhưng có thể thay đổi chất lượng sống ở tuổi xế chiều.
Điểm đáng chú ý ở chương trình sức khỏe Đà Nẵng này là nó coi sức khỏe tinh thần của người già quan trọng không kém bệnh lý thể chất. Thay vì dừng ở lễ kỷ niệm Ngày Quốc tế Người cao tuổi, Bệnh viện C Đà Nẵng phối hợp với Trường Đại học Đông Á mở ra một buổi gặp gỡ, nơi gần 30 người cao tuổi đang sinh hoạt, điều trị tại Khoa Lão cùng hơn 20 sinh viên Tâm lý được ngồi lại “trò chuyện về những niềm vui bình dị, về sức khỏe tinh thần và cách mỗi người có thể tiếp tục kiến tạo một cuộc sống vui, khỏe, ý nghĩa mỗi ngày”. Đây là cách tiếp cận chăm sóc người cao tuổi mà các địa phương khác nên xem là mô hình tham khảo nghiêm túc, không phải hoạt động phong trào cho có.
Từ nụ cười đến hy vọng: toa thuốc tinh thần không tốn một đồng
Lấy chủ đề “Điều tốt đẹp nhất vẫn còn ở phía trước”, chương trình mời BS.CKII Lâm Tứ Trung – nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Đà Nẵng, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam – chia sẻ những “liều thuốc 0 đồng” cho người cao tuổi: nụ cười, vận động, kết nối, đam mê, hy vọng. Nói cách khác, toa thuốc là một gói thói quen sống lành mạnh, chú trọng cảm xúc và mối quan hệ, chứ không phải danh sách thuốc men.
Theo BS Lâm Tứ Trung, hạnh phúc của người cao tuổi không nhất thiết đến từ những điều lớn lao mà bắt đầu từ một cuộc trò chuyện, một lời hỏi thăm, một cuộc gọi từ người bạn cũ, một sở thích mình vẫn còn yêu, hay đơn giản là thức dậy ngày mai và có điều để mong chờ. Đây là thông điệp quan trọng với chăm sóc người cao tuổi: hỗ trợ y khoa là cần, nhưng nếu bỏ quên những “vi chất” tinh thần này, mọi dịch vụ y tế cộng đồng sẽ luôn thiếu một nửa.
Hiệu quả thực tế: khi người bệnh học cách tự chăm sóc sức khỏe tinh thần
Khác với nhiều buổi nói chuyện nặng lý thuyết, “liều thuốc 0 đồng” được thiết kế như một không gian tương tác. TS.BS Nguyễn Tấn Dũng, Phó Giám đốc Bệnh viện C Đà Nẵng, cùng các bác sĩ, điều dưỡng trực tiếp tham gia trò chuyện với bệnh nhân cao tuổi. Điều này biến buổi chia sẻ thành phần kéo dài tự nhiên của quá trình điều trị, thay vì một sự kiện minh họa trên giấy.
Tác động được chính người trong cuộc xác nhận. Một bệnh nhân 81 tuổi cho biết: tại đây, họ được trang bị thêm kiến thức tâm lý, nhờ đó có cái nhìn tích cực hơn và biết cách tự chăm sóc sức khỏe bản thân. Trưởng khoa Lão khoa Nguyễn Tiến Đạt đánh giá nội dung chia sẻ “thực sự mang đến nhiều giá trị tinh thần” cho bệnh nhân. Nói thẳng, hệ thống y tế đang thiếu trầm trọng những can thiệp đơn giản như vậy: không tốn chi phí, không đòi hỏi trang thiết bị mới, nhưng giúp người bệnh trở nên chủ động hơn với sức khỏe tinh thần miễn phí mà họ vốn ít khi được hướng dẫn.
Vai trò của Viện Young Lion: mở rộng chăm sóc từ khoa lão ra cộng đồng
Sự hiện diện của Viện Nghiên cứu và Đào tạo kỹ năng mềm Young Lion không phải chi tiết phụ, mà là chìa khóa mở rộng phạm vi can thiệp. Trước buổi “liều thuốc 0 đồng”, Bệnh viện C Đà Nẵng và Viện Young Lion đã phối hợp tổ chức các chuyên đề “Tâm lý học ứng dụng” và “Ứng dụng trí tuệ cảm xúc trong công việc và cuộc sống” cho đội ngũ y bác sĩ. Nghĩa là bác sĩ không chỉ kê đơn thuốc, mà còn được huấn luyện để hiểu tâm lý, cảm xúc bệnh nhân – một nền tảng quan trọng nếu muốn dịch vụ y tế cộng đồng bền vững.
TS Bùi Thị Kim Huệ, đại diện Viện Young Lion, nhấn mạnh chương trình không dừng ở kỷ niệm một ngày lễ, mà là dịp “cùng sẻ chia niềm vui, ý nghĩa” để nhận ra rằng ở bất kỳ chặng đường nào của cuộc đời vẫn luôn có những giá trị đẹp để trao đi, thương yêu để giữ lại và niềm vui mới để đón chờ. Ở góc độ hệ thống, đây là bước chuyển đáng khen: trường đại học, viện nghiên cứu và bệnh viện bắt đầu cùng nhau xây dựng chương trình sức khỏe Đà Nẵng theo hướng gắn học thuật với thực hành, thay vì hoạt động rời rạc từng bên.
Đừng đợi người già trầm cảm mới lên chương trình
Hiện nay, nhiều địa phương chỉ nhớ đến người cao tuổi khi tổ chức mừng thọ. Vinh Gia (An Giang) có thể tổ chức mừng thọ cho 184 người cao tuổi – 78 người 70 tuổi, 61 người 75 tuổi, 30 người 80 tuổi, 12 người 85 tuổi, 2 người 95 tuổi và 1 người trên 100 tuổi. Con số ấn tượng ấy đặt ra câu hỏi: bên cạnh nghi thức chúc thọ, chúng ta đã chuẩn bị gì cho sức khỏe tinh thần của họ?
Từ góc nhìn đó, mô hình “liều thuốc 0 đồng” ở Đà Nẵng gửi đi một thông điệp rõ ràng: chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dừng ở thuốc men và quà tặng; phải coi sức khỏe tinh thần miễn phí – những nụ cười, cuộc trò chuyện, kỹ năng tự chăm sóc – là phần chính thức trong mọi chương trình, mọi tuyến dịch vụ y tế cộng đồng. Khi một Trưởng khoa Lão khoa kỳ vọng sẽ có thêm nhiều hoạt động tương tự trong thời gian tới, đó không còn là mong muốn cá nhân, mà là lời nhắc hệ thống y tế: nếu không hành động ngay, chúng ta sẽ phải trả giá bằng thế hệ cao tuổi sống lâu nhưng sống buồn. Và đó là một thất bại chính sách không thể biện minh.
