Một cuộc trở lại nói lên sức sống toàn cầu của nhạc Trịnh
Hành trình Tokiko Kato trở lại Việt Nam trong tour âm nhạc tháng 11, viếng mộ Trịnh Công Sơn tại TP HCM và hát lại Diễm xưa tiếng Nhật ở Hà Nội, cho thấy nhạc Trịnh Công Sơn đã vượt khỏi ranh giới địa lý để trở thành cầu nối tinh tế giữa con người, ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình của hai dân tộc.
Tâm điểm không nằm ở yếu tố hoài niệm mà ở chỗ: sau hơn hai thập niên kể từ ngày Trịnh Công Sơn ra đi, một ca sĩ Nhật Bản vẫn chọn quay về, đứng trên sân khấu Việt Nam, chỉ để kể lại những câu chuyện tình ca Việt theo giọng hát của mình. Tokiko Kato – người được biết đến rộng rãi với Diễm xưa tiếng Nhật – quay lại Việt Nam sau bảy năm gián đoạn vì Covid-19. Điều đó nói nhiều hơn mọi lời khen: di sản nhạc Trịnh không còn là tài sản riêng của người Việt, mà đã lặng lẽ trở thành một phần ký ức chung của châu Á.
Tokiko Kato – từ nạn nhân chiến tranh đến người kể tình ca Việt
Sự gắn bó của Tokiko Kato với nhạc Trịnh không phải trào lưu ngắn hạn, mà là lựa chọn mang tính đời sống. Bà là ca sĩ, nhà soạn nhạc, nhà thơ, diễn viên nổi tiếng của Nhật Bản, đồng thời là nhà hoạt động xã hội và đại sứ đặc biệt cho các chương trình bảo vệ môi trường quốc tế. Đến từ một gia đình nạn nhân của chiến tranh, bà nhìn thấy trong nhạc Trịnh không chỉ giai điệu buồn, mà là cách một dân tộc biến mất mát thành tình ca, biến đau thương thành lời ru.
Trong bối cảnh phong trào phản chiến bùng nổ ở Nhật những năm 1960–1970, việc bà chọn dịch và hát Ngủ đi con rồi đưa Diễm xưa tiếng Nhật đến với công chúng là một tuyên bố thẩm mỹ và chính trị. Năm 1972, Trịnh Công Sơn đoạt Đĩa vàng Nhật Bản cho Ngủ đi con với hơn hai triệu bản phát hành, và Tokiko Kato là người góp công lớn nhất. Câu chuyện Tokiko Kato Việt Nam vì thế không chỉ là chuyện một danh ca yêu nhạc Trịnh; đó là hành trình một phụ nữ Nhật tìm thấy ngôn ngữ hàn gắn trong âm nhạc Việt.
Tháng 11: từ mộ Gò Dưa đến sân khấu Âu Cơ
Lịch trình tháng 11 của Tokiko Kato ở Việt Nam được sắp đặt như một nghi thức vừa riêng tư vừa công cộng. Ngày 11/11, bà cùng đại diện đài truyền hình quốc gia Nhật sẽ đến nhà nhạc sĩ tại TP HCM thắp hương rồi viếng mộ Trịnh Công Sơn ở nghĩa trang Gò Dưa. Đây là điểm nhấn cảm xúc của tour âm nhạc tháng 11: hành trình bắt đầu từ nơi yên nghỉ của người nhạc sĩ, trước khi tiếp tục sống trên sân khấu.
Sau đó, Tokiko Kato ra Hà Nội để tham gia đêm nhạc Diễm xưa giữa mùa thu Hà Nội tại Trung tâm Nghệ thuật Âu Cơ ngày 13/11, một chương trình đặc biệt dành riêng cho nhạc Trịnh Công Sơn và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Bà sẽ lần đầu song ca Diễm xưa với Thể Thiên – cháu của nhạc sĩ – bên cạnh các nghệ sĩ Việt Nam khác. Khi một ca sĩ Nhật Bản đứng trên sân khấu Hà Nội hát nhạc Trịnh bằng tiếng mẹ đẻ của mình, ranh giới giữa “khách mời quốc tế” và “người nhà” gần như tan biến.
Tình bạn xuyên biên giới và di sản nhạc Trịnh hôm nay
Đằng sau tour Tokiko Kato Việt Nam là câu chuyện tình bạn bền bỉ kéo dài ba thập niên giữa bà và gia đình Trịnh Công Sơn. Năm 1997, sau khi mê mẩn Diễm xưa, Tokiko đã tìm mọi cách sang Việt Nam gặp nhạc sĩ. Từ cuộc trò chuyện gần hai giờ, bà nói mình hiểu thêm về sự bao dung, nhẫn nại của người Việt và từ đó hiểu sâu hơn nhạc Trịnh. Bức chân dung Trịnh Công Sơn vẽ tặng Tokiko năm 1998, được bà ký tên rồi tặng lại, đến nay vẫn treo trang trọng trong phòng khách gia đình Trịnh. Đó là biểu tượng đẹp cho một tình bạn không cần chung ngôn ngữ, chỉ cần chung cảm xúc.
Nhạc Trịnh Công Sơn với hơn 600 ca khúc, khoảng 236 bài được phổ biến, từ lâu đã vượt ra ngoài biên giới Việt Nam. Nhạc Trịnh thấm đẫm chất triết lý và tinh thần nhân văn, ca ngợi con người, quê hương và hòa bình. Nhưng chính việc một ca sĩ Nhật Bản dịch Diễm xưa ra tiếng Nhật, phát hành hàng triệu bản và tiếp tục quay lại Việt Nam sau nhiều thập kỷ mới là minh chứng rõ nhất cho tầm ảnh hưởng toàn cầu đó. Sự trở lại tháng 11 này nhắc chúng ta rằng di sản âm nhạc chỉ sống lâu khi nó chạm được tới ký ức và nỗi đau chung của nhân loại, chứ không dừng lại ở biên giới của một quốc gia.
