Mẹ chăm hay bà chăm: vấn đề thật sự nằm ở đâu?
Chuyện “bà chăm con hay mẹ” thực chất là câu hỏi về ai là người đồng hành chính với trẻ trong những năm đầu đời, họ tạo ra môi trường giao tiếp ra sao, có khuyến khích tính tự lập của trẻ không, phản ứng thế nào trước sai lầm và thất bại, và mỗi ngày có dành cho con cơ hội được tự làm, được bộc lộ cảm xúc và được tôn trọng như một cá thể đang lớn lên. Câu chuyện của A Liên – mẹ của hai con – cho thấy chỉ sau 5 năm, hai anh em lớn lên trong hai môi trường khác nhau đã bộc lộ những khoảng cách rõ ràng về khả năng tự lập, cách giao tiếp và thái độ trước khó khăn. Và đó là lý do các bậc cha mẹ không thể “đứng ngoài” trong giai đoạn 0-3 tuổi, kể cả khi nhờ ông bà hỗ trợ chăm sóc.
Tính tự lập của trẻ: vì sao mẹ hiện diện thường xuyên lại là lợi thế?
Khi sinh con đầu lòng, A Liên phải gửi con về quê cho ông bà chăm vì điều kiện kinh tế và công việc, đến khi em nhỏ khoảng 5 tuổi hai anh em mới sống cùng nhau lâu dài. Lúc đó, chị nhận ra con lớn – được bà chăm – ngoan, tình cảm nhưng hay chờ người lớn làm giúp những việc đơn giản như mặc quần áo, lấy đồ dùng, dọn đồ chơi. Ngược lại, em nhỏ ở với bố mẹ lại có thể tự mặc quần áo, tự cất đồ chơi và tự làm nhiều việc phù hợp lứa tuổi. Điều này nói thẳng rằng: sự đồng hành của cha mẹ trong những năm đầu đời giúp trẻ có thêm cơ hội học hỏi, khám phá và rèn tính tự lập. Ông bà thương cháu nên dễ làm thay; nếu điều này lặp lại liên tục, trẻ mất dần cơ hội rèn kỹ năng tự phục vụ và ý thức trách nhiệm với bản thân.
Cách người lớn nói, làm mỗi ngày định hình phát triển tâm lý trẻ
Một điểm khác biệt rõ ở hai anh em nhà A Liên là cách giao tiếp. Con lớn sống cùng ông bà ở quê chịu ảnh hưởng ngôn ngữ xung quanh, có lúc nói những từ chưa phù hợp, thậm chí nói tục do nghe người lớn dùng. Em nhỏ ở với bố mẹ, được lớn lên trong môi trường trò chuyện nhẹ nhàng, tôn trọng nên vốn từ và cách diễn đạt khác hẳn. Trẻ nhỏ vốn là những người quan sát và bắt chước rất nhanh; có những điều cha mẹ không hề “dạy”, nhưng con vẫn học được chỉ vì nhìn thấy mỗi ngày. Nếu người lớn thường xuyên quát mắng, chế giễu, nói tục, trẻ sẽ coi đó là bình thường. Ngược lại, khi trẻ được chứng kiến cách lắng nghe, xin lỗi, tìm cách giải quyết vấn đề thay vì bỏ cuộc, phát triển tâm lý trẻ sẽ đi theo hướng tích cực, biết quản lý cảm xúc và tôn trọng người khác.
Môi trường nuôi dạy và khả năng đối mặt với sai lầm, thử thách
A Liên nhận thấy con lớn – từng được người lớn làm thay rất nhiều – dễ nản, hay bỏ cuộc khi việc không thành công, ít muốn thử lại. Trong khi đó, em nhỏ được cha mẹ khuyến khích thử sức, khi làm sai thì động viên làm lại nên mạnh dạn hơn trước thử thách mới, biết rằng thất bại không có nghĩa là mình “không giỏi”. Một đứa trẻ thường xuyên được người lớn làm thay có thể ít có cơ hội trải nghiệm cảm giác thất bại và tự tìm cách giải quyết vấn đề. Những lần làm đổ cốc nước, đi ngược giày, vẽ bức tranh chưa đẹp, loay hoay với trò chơi mới đều là cơ hội để trẻ học cách chịu trách nhiệm, điều chỉnh hành vi và kiên trì. Sau cùng, điều quyết định một đứa trẻ trưởng thành thế nào không nằm đơn giản ở việc mẹ chăm hay bà chăm, mà là mỗi ngày trẻ được sống trong môi trường nào và được phép mắc lỗi, thử lại hay không.
Nuôi dạy con hiệu quả khi ông bà là người chăm chính
Trong nhiều gia đình Việt, ông bà chăm cháu khi cha mẹ đi làm là điều rất quen thuộc và nhiều khi là sự hỗ trợ vô cùng cần thiết. Không thể nói đơn giản rằng trẻ được mẹ chăm sẽ tốt hơn trẻ được bà chăm; vấn đề là cách chăm, mức độ khuyến khích tính tự lập của trẻ và sự thống nhất trong gia đình. Ông bà có kinh nghiệm, yêu thương và là chỗ dựa lớn, nhưng cha mẹ vẫn cần cùng ông bà thống nhất những nguyên tắc cơ bản: trẻ được tự làm việc gì, giờ giấc sinh hoạt, cách xử lý khi trẻ mắc lỗi, hành vi nào nên khuyến khích và hành vi nào cần giới hạn. Một câu nói nhỏ như thay vì “Để mẹ làm cho nhanh”, hãy chuyển thành “Con thử làm trước, nếu cần mẹ sẽ giúp” đã thay đổi hướng nuôi dạy con hiệu quả, vì nó đặt niềm tin vào khả năng của trẻ và tạo cơ hội cho con hành động.
