Kỷ nguyên mới bắt đầu ở Hòa Lạc: từ biểu tượng đến năng lực tự chủ
Kỷ nguyên vũ trụ mới của Việt Nam là giai đoạn đất nước xây dựng được hạ tầng, nhân lực và quy trình để tự thiết kế, chế tạo, vận hành và khai thác vệ tinh nhân tạo Việt Nam, qua đó giảm phụ thuộc vào nguồn dữ liệu và chuyên gia nước ngoài, hướng tới tự chủ công nghệ vũ trụ tự chủ phục vụ phát triển kinh tế – xã hội và an ninh quốc gia.
Ngày 13/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính dự lễ khánh thành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, một dấu mốc được chính giới khoa học nhìn nhận như “nút bấm khởi động” cho năng lực vũ trụ quốc gia. Khác với những thời điểm mang tính biểu tượng trước đây, Trung tâm Vũ trụ Hòa Lạc là một định chế hạ tầng và tri thức, nơi các quyết định quan trọng về thiết kế, chế tạo vệ tinh và khai thác dữ liệu sẽ được đưa ra ngay trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là bước dịch chuyển rõ ràng: từ tham gia bị động vào chuỗi giá trị không gian, Việt Nam bắt đầu tạo ra giá trị tại chỗ, dựa trên chiến lược dài hạn và Nghị quyết 57 về làm chủ công nghệ vũ trụ.
Từ con số gần như 0 đến chuỗi vệ tinh “Dragon” và LOTUSat-1
Nếu phải chọn một cụm từ cho chặng đường hơn 15 năm qua, đó là “học đi từ vệ tinh nhỏ”. Từ những ngày gần như bắt đầu từ con số 0, Việt Nam đang tiến gần hơn tới khả năng tự chủ trong thiết kế, chế tạo và khai thác vệ tinh. Thay vì đốt cháy giai đoạn với một vệ tinh lớn, các kỹ sư chọn PicoDragon khoảng 1 kg, kích thước 10x10x11,35 cm như một “bài tập khởi động” đầy tham vọng.
PicoDragon được phóng lên không gian bằng tàu HTV-4 của Nhật Bản ngày 4/8/2013 và được đưa từ mô-đun Kibo của ISS vào quỹ đạo lúc 19h17 ngày 19/11/2013 theo giờ Việt Nam. Đó không chỉ là khoảnh khắc “vệ tinh nặng khoảng 1 kg lên tiếng từ không gian”, mà là minh chứng rằng Việt Nam có thể đi trọn vẹn chuỗi thiết kế – chế tạo – thử nghiệm một vệ tinh siêu nhỏ. Từ PicoDragon khoảng 1 kg đến MicroDragon, NanoDragon và LOTUSat-1 gần 600 kg, mỗi vệ tinh là một bước tích lũy kinh nghiệm, tiến gần hơn tới mục tiêu tự thiết kế, chế tạo và làm chủ công nghệ vũ trụ.
Trung tâm Vũ trụ Hòa Lạc: hạ tầng để không còn phụ thuộc
Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là Việt Nam không còn dừng ở việc “mua dịch vụ” hay cử vài kỹ sư sang nước ngoài quan sát. Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc được xem là dấu mốc quan trọng trong chiến lược phát triển công nghệ vũ trụ của Việt Nam. Hạ tầng ở đây được xây dựng đồng bộ: Trung tâm Điều hành, Trung tâm Khai thác và Ứng dụng dữ liệu vệ tinh, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển vệ tinh, hệ thống mặt đất với ăng-ten thu tín hiệu đường kính 9,3 m, cùng các cơ sở gia công, đào tạo và truyền thông khoa học.
Quan trọng hơn, dự án không chỉ xây nhà xưởng mà còn xây con người. 36 thạc sĩ công nghệ vũ trụ đã được đào tạo tại Nhật Bản; trong quá trình này, họ trực tiếp tham gia thiết kế và chế tạo vệ tinh thử nghiệm MicroDragon nặng khoảng 50 kg, sau đó được phóng lên quỹ đạo. Theo các nhà quản lý, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam tại Hòa Lạc là “tài sản công nghệ lớn của quốc gia”, được hình thành từ trí tuệ và công sức của kỹ sư, nhà khoa học Việt Nam cùng sự đồng hành của các đối tác Nhật Bản như JICA và JAXA. Cơ sở hạ tầng này là điều kiện tiên quyết để nói đến công nghệ vũ trụ tự chủ thay vì phụ thuộc kéo dài vào chuyên gia ngoại.
LOTUSat-1 và ý nghĩa thực chất của tự chủ dữ liệu vệ tinh
Công nghệ vũ trụ tự chủ sẽ vô nghĩa nếu không gắn với bài toán mặt đất. Mỗi khi bão đổ bộ, vùng rộng lớn bị ngập hay diện tích rừng biến động, hình ảnh từ vệ tinh trở thành “mắt thần” để theo dõi và ra quyết định kịp thời. Trung tâm Vũ trụ Hòa Lạc được thiết kế đúng cho mục tiêu đó: tiếp nhận chuyển giao công nghệ vệ tinh quan sát Trái đất, nâng cao năng lực phòng chống thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và giám sát môi trường, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm an ninh quốc gia.
LOTUSat-1 là bước nhảy vọt về chất. Đây là vệ tinh radar sử dụng công nghệ SAR, có thể chụp ảnh bề mặt Trái đất với độ phân giải tới 1 m, cả ngày lẫn đêm và trong nhiều điều kiện thời tiết. Quá trình chế tạo LOTUSat-1 đã hoàn tất; hệ thống mặt đất phục vụ vận hành đã được lắp đặt và bàn giao, đội ngũ vận hành được đào tạo bài bản tại Nhật Bản, sẵn sàng cho giai đoạn khai thác. Sau khi vệ tinh được đưa lên quỹ đạo trong thời gian tới, hơn 20 kỹ sư Việt Nam sẽ đảm nhiệm các khâu chuẩn bị phóng, vận hành, khai thác và xử lý ảnh. Đó là thước đo thực chất của tự chủ: người Việt điều khiển vệ tinh của mình bằng hạ tầng trên đất nước mình.
Chủ quyền công nghệ: từ lựa chọn chiến lược đến cam kết dài hạn
Tự chủ vũ trụ không phải cuộc chơi “cho vui” mà là lựa chọn chiến lược. Trước đây, Việt Nam phụ thuộc vào dữ liệu vệ tinh và nền tảng kỹ thuật của nước ngoài để giám sát thiên tai, môi trường, tài nguyên. Điều này không chỉ tạo độ trễ trong ra quyết định mà còn khiến chủ quyền dữ liệu bị giới hạn. Bằng việc đầu tư Trung tâm Vũ trụ Hòa Lạc và chuỗi vệ tinh nhân tạo Việt Nam, nhà nước gửi đi thông điệp rõ ràng: không gian nay là hạ tầng thiết yếu như điện, đường, Internet.
Chiến lược này không tách rời hội nhập quốc tế. Ngày 14/6/2006, Thủ tướng đã ban hành Quyết định 137 phê duyệt Chiến lược nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vũ trụ đến năm 2020, đưa công nghệ vệ tinh vào một định hướng dài hạn. Nghị quyết 57 đặt yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế, tiếp thu, hấp thụ, làm chủ công nghệ tiên tiến và từng bước tự chủ về công nghệ. Việc Nhật Bản tiếp tục cấp vốn vay ODA cho dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam ngay sau thảm họa động đất, sóng thần Tōhoku nhằm giúp Việt Nam tăng cường năng lực phòng chống thiên tai bằng dữ liệu vệ tinh cho thấy tự chủ không đồng nghĩa khép cửa, mà là cùng đối tác đi xa hơn trên nền tảng năng lực nội sinh.
