Mục tiêu nhân lực phải phục vụ cả hệ sinh thái
Ngành bán dẫn là lĩnh vực công nghệ dựa trên thiết kế, sản xuất, đóng gói và kiểm thử chip, đòi hỏi nhân lực chuyên môn cao cùng hệ sinh thái doanh nghiệp và hạ tầng tương ứng. Tham vọng đào tạo 50.000 kỹ sư đến năm 2030 vì thế không nên được xem như một chỉ tiêu tuyển dụng đơn thuần: đây là phép thử xem Việt Nam có tạo được năng lực công nghệ trong nước hay không. Theo Quyết định 1017, mục tiêu gồm 15.000 kỹ sư thiết kế và 35.000 kỹ sư cho đóng gói, kiểm thử, sản xuất cùng các lĩnh vực liên quan. Cách phân bổ này phản ánh một lựa chọn thực tế: phát triển nhiều mắt xích thay vì đặt cược toàn bộ vào thiết kế chip. Nhưng con số chỉ có ý nghĩa nếu chương trình đào tạo gắn với nhu cầu của doanh nghiệp, phòng nghiên cứu và hệ sinh thái nhà cung ứng trong nước.
Nhu cầu nhân lực trình độ cao từ các doanh nghiệp bán dẫn nước ngoài khi đến Việt Nam đang tăng, trong khi số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này đã tăng từ khoảng 50 vào năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay. Đây là cơ hội, nhưng cũng là lời nhắc rằng mở rộng số lượng kỹ sư không thể tách rời việc tạo ra nơi làm việc, dự án và lộ trình nghề nghiệp đủ sức giữ người. Nếu không, đào tạo có thể đáp ứng tuyển dụng trước mắt mà chưa hình thành được nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tiến lên các công đoạn có giá trị cao hơn.
Cửa vào chuỗi cung ứng cần năng lực thực chất
Làn sóng đầu tư của các tập đoàn công nghệ quốc tế mở cơ hội hợp tác và chuyển giao, nhưng sự hiện diện của nhà đầu tư không tự động biến doanh nghiệp trong nước thành mắt xích có năng lực. Ngành bán dẫn Việt Nam cần xây dựng khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn thu mua và độ tin cậy mà khách hàng toàn cầu đặt ra. Vì thế, mục tiêu tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn phải được đo bằng mức độ doanh nghiệp Việt thực sự tham gia, không chỉ bằng số dự án được công bố. Một hướng đi thận trọng là bắt đầu từ những công đoạn phù hợp với năng lực hiện có, thay vì đặt mục tiêu tự phát triển một con chip hoàn chỉnh ngay lập tức. Chương trình tìm kiếm nhà cung ứng tại SEMIExpo kết nối trực tiếp doanh nghiệp Việt với nhà mua hàng quốc tế qua các cuộc gặp riêng, giúp họ tiếp cận yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn thu mua. Những kết nối ấy chỉ đem lại giá trị lâu dài nếu được theo sau bằng đầu tư, nâng cấp quy trình và chuyển giao kiến thức.
Diễn đàn SEMIExpo Việt Nam 2026 dự kiến diễn ra ngày 3 và 4 tháng 12 tại Thành phố Hồ Chí Minh, do Hiệp hội Bán dẫn Đông Nam Á phối hợp với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia tổ chức; sự kiện dự kiến quy tụ hơn 4.000 đại biểu từ hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ. Quy mô này tạo thêm không gian kết nối, nhưng kết quả đáng kể hơn sẽ là số quan hệ hợp tác biến thành đơn hàng, năng lực kỹ thuật và cơ hội để doanh nghiệp trong nước học hỏi qua công việc thực tế.
Đào tạo phải đi cùng hạ tầng và năng lực công nghệ
Mục tiêu doanh thu ngành trên 25 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030 đặt ra yêu cầu vượt xa mở rộng tuyển sinh: Việt Nam cần hạ tầng phù hợp, doanh nghiệp có năng lực công nghệ và nguồn nhân lực đủ chuyên sâu. Nếu thiếu môi trường thực hành, thiết bị và cơ hội tham gia dự án, kỹ sư khó chuyển kiến thức thành kinh nghiệm sản xuất, còn doanh nghiệp khó chứng minh khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Đào tạo nhân lực bán dẫn vì vậy phải được thiết kế như một phần của chiến lược xây dựng năng lực, không phải một chương trình riêng lẻ trong trường học. Gần 30 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo, với các chương trình chính quy kéo dài 4–5 năm, đào tạo chuyển đổi, nâng cao và sau đại học. Việt Nam hiện có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch đang làm việc tại doanh nghiệp. Đây là nền móng đáng kể, nhưng chất lượng và khả năng đảm nhiệm công đoạn chuyên sâu mới quyết định mức đóng góp. Những khóa sinh viên đầu tiên từ các chương trình chính quy dự kiến tốt nghiệp từ năm 2028–2029, bổ sung khoảng 2.000–3.000 kỹ sư mỗi năm.
Điểm đích của đào tạo không thể dừng ở việc cung cấp người cho nhà tuyển dụng. Mục tiêu phải là hình thành đội ngũ có năng lực nghiên cứu, sáng tạo và từng bước làm chủ công nghệ. Điều đó đòi hỏi nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng tạo cơ hội để kỹ sư tham gia bài toán thật, tiếp cận công nghệ tiên tiến và phát triển chuyên môn qua từng công đoạn. Nếu chỉ chạy theo số lượng, Việt Nam có thể tăng nguồn cung lao động mà vẫn phụ thuộc vào tri thức và công nghệ bên ngoài.
Từ chỉ tiêu đào tạo đến vị thế trong ngành
Tham vọng bán dẫn của Việt Nam sẽ được quyết định bởi sự ăn khớp giữa ba yếu tố: kỹ sư được đào tạo đúng hướng, hạ tầng phục vụ nghiên cứu và sản xuất, cùng doanh nghiệp đủ sức bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Mỗi yếu tố thiếu hụt đều làm giảm giá trị của hai yếu tố còn lại. Có thêm kỹ sư mà thiếu dự án thực hành sẽ khó tạo chuyên gia; thu hút đầu tư mà doanh nghiệp nội địa không nâng năng lực thì cơ hội hợp tác khó lan rộng trong nước. Vì vậy, mục tiêu 50.000 người nên được đánh giá không chỉ bằng số lượng tốt nghiệp, mà bằng khả năng họ tham gia công đoạn chuyên sâu, tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao và góp phần hình thành năng lực công nghệ trong nước. Việt Nam không cần bắt đầu bằng việc làm mọi thứ; cần chọn những mắt xích có thể làm tốt, đầu tư bền bỉ vào hạ tầng và biến hợp tác quốc tế thành tri thức tích lũy nội địa. Đó mới là con đường khả thi để tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn.
