Âm nhạc lệch chuẩn: Khi con số lượt xem che mờ giá trị văn hóa
Âm nhạc lệch chuẩn là những sản phẩm sử dụng ca từ dung tục, hình ảnh phản cảm, nội dung dễ dãi hoặc cổ xúy lối sống lệch lạc, có khả năng lan truyền mạnh trên môi trường số nhưng không tương xứng về giá trị nghệ thuật, văn hóa và trách nhiệm xã hội. Nó đánh vào bản năng tò mò, gây sốc hơn là nuôi dưỡng thẩm mỹ, khiến người nghe, đặc biệt là người trẻ, dễ bị cuốn theo cảm xúc tức thời mà thiếu khả năng nhận diện đâu là chất lượng ca khúc, đâu là thứ “nhạc rác” cần phải cảnh giác.
Những ngày qua, vụ việc rapper MCK bị mời làm việc vì album HVL chứa nhiều ca từ bị cho là phản cảm, lệch chuẩn văn hóa đã khiến khái niệm “nhạc rác” nóng trở lại. Sau buổi làm việc, anh phải công khai xin lỗi và gỡ 19 trong tổng số 30 ca khúc, đồng thời cam kết không biểu diễn các tác phẩm vi phạm quy định. Đây không phải trường hợp cá biệt mà là biểu hiện của một thị trường nơi các ca khúc dung tục, hình ảnh phản cảm dễ dàng đạt hàng triệu lượt xem nhưng không mang giá trị văn hóa tương xứng. Nếu tiếp tục coi đó là chuyện “lệch chuẩn cho vui”, chúng ta đang chấp nhận đánh đổi chất lượng môi trường văn hóa lấy vài phút giải trí rẻ tiền.
Kinh tế chú ý và thuật toán: Vì sao 'nhạc rác' vẫn có đất sống?
Cốt lõi của sự bùng nổ âm nhạc lệch chuẩn nằm ở nền kinh tế chú ý trên mạng xã hội: mọi lượt xem, bình luận, chia sẻ đều có thể chuyển hóa thành tiền, danh tiếng và cơ hội thương mại. Trong không gian này, chất lượng ca khúc gần như bị đẩy xuống hàng thứ yếu; một video có hàng triệu lượt xem chưa chắc đã có giá trị văn hóa, một bài hát được nghe nhiều chưa chắc đã hay. Điều quan trọng là tạo tranh cãi, kích thích phản ứng, dù đó là phẫn nộ hay chê bai. Chính sự tranh cãi lại trở thành nhiên liệu cho thuật toán đề xuất nội dung, giúp các sản phẩm lệch chuẩn tiếp tục xuất hiện dày đặc và lan truyền nhanh.
Không ít nghệ sĩ và nhà sản xuất đã tính toán rất rõ: lợi ích kinh tế thu được từ YouTube, TikTok và các nền tảng số cao hơn nhiều so với mức xử phạt hiện nay. Khi “cái được lớn hơn cái mất”, họ sẵn sàng phát hành sản phẩm gây sốc để hút người xem và tiếp tục cho ra đời những thứ bị xem là “nhạc rác”. Một số ca khúc chỉ bị xem xét sau khi đã đạt hàng triệu lượt xem, được cắt ghép, sao chép và phát tán trên nhiều nền tảng khác nhau. Đến lúc nghệ sĩ xin lỗi, gỡ bỏ thì nội dung đã kịp ngấm sâu vào đời sống số; vòng lặp “phát hành – gây tranh cãi – xin lỗi – gỡ bỏ” lặp đi lặp lại, khiến chế tài hiện tại trở nên gần như vô nghĩa về mặt răn đe.
Tác động âm thầm lên người trẻ: khi lệch chuẩn trở thành bình thường
Âm nhạc không chỉ là thứ để nghe cho vui rồi bỏ qua. Nghe đi nghe lại một ca khúc, người trẻ có thể biến ca từ, hình ảnh và thông điệp trong đó thành một phần cách nói, cách nghĩ, cách thể hiện bản thân và cách ứng xử với người khác. Khi ngôn ngữ thô tục, cách nhìn méo mó về tình yêu, giới tính, tiền bạc, bạo lực và các mối quan hệ xã hội được lặp lại với mật độ cao, nó làm giảm dần sự nhạy cảm trước cái xấu, cái tục và cái phản văn hóa. Nguy hiểm hơn, sự lệch chuẩn dần được bình thường hóa: công chúng, đặc biệt là người trẻ, có thể coi những câu chữ dung tục và hình ảnh phản cảm là “phong cách thời thượng” của đời sống giải trí.
Hệ quả là các thang giá trị bị đảo lộn: chỉ cần gây sốc là nổi tiếng, chỉ cần nhiều lượt xem là thành công, chỉ cần tạo tranh cãi là được chú ý. Lao động nghệ thuật nghiêm túc, sự rèn luyện tài năng, chiều sâu cảm xúc bị xem nhẹ; thay vào đó là cuộc đua giật tít, khoe khoang vật chất, vật hóa phụ nữ, cổ xúy lối sống cực đoan trong lời hát và hình ảnh. Các cách nói xúc phạm, miệt thị, phô diễn chất kích thích hay hành xử giang hồ dễ dàng trở thành câu nói “bắt trend” ngoài đời. Trong khi đó, giáo dục thẩm mỹ âm nhạc ở nhà trường vẫn còn hạn chế, chủ yếu dừng ở kiến thức cơ bản mà thiếu kỹ năng cảm thụ, phân tích nội dung và giá trị tác phẩm. Khoảng trống này khiến không ít người trẻ bị cuốn theo giai điệu bắt tai mà không nhận diện được những ca từ lệch chuẩn.
Hệ sinh thái trách nhiệm: không ai được đứng ngoài cuộc
Nếu tiếp tục nhìn âm nhạc lệch chuẩn như “lỗi của vài nghệ sĩ trẻ”, chúng ta sẽ không bao giờ xử lý được vấn đề. Đây là bài toán của cả một hệ sinh thái âm nhạc, trong đó cơ quan quản lý, nền tảng số, đơn vị phát hành, nghệ sĩ, gia đình, nhà trường, báo chí và công chúng đều phải chia sẻ trách nhiệm. Tự do sáng tạo không đồng nghĩa với quyền được xúc phạm; cá tính nghệ thuật không thể là cái cớ để hạ thấp nhân phẩm con người, kích động bạo lực, cổ xúy hành vi trái pháp luật hay miệt thị cộng đồng. Nghệ sĩ càng có sức ảnh hưởng thì trách nhiệm âm nhạc càng phải lớn: khi đã đưa sản phẩm lên không gian công cộng và khai thác doanh thu từ hàng triệu người nghe, đó không còn là câu chuyện sở thích cá nhân.
Ở phía quản lý, hệ thống văn bản pháp luật cơ bản đã có, nhưng chế tài và cách thực thi vẫn chưa tương xứng với mức độ ảnh hưởng của các sản phẩm phản cảm. Cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí nhận diện, phân loại và xử lý nội dung vi phạm trong môi trường số, đồng thời nghiên cứu nâng mức xử phạt và áp dụng biện pháp hạn chế hoạt động trên nền tảng số với những trường hợp cố tình tái phạm. Các nền tảng phải chịu trách nhiệm tương xứng với quyền lực phân phối nội dung, chủ động phát hiện sớm, tiếp nhận phản ánh thuận tiện, xử lý minh bạch và ngăn chặn việc đăng lại nội dung đã bị gỡ bỏ dưới hình thức khác. Không thể để thuật toán chỉ ưu tiên nội dung gây phản ứng mạnh mà bỏ qua câu hỏi về chất lượng ca khúc và trách nhiệm xã hội.
Từ người nghe đến nhà trường: xây thẩm mỹ để đẩy lùi lệch chuẩn
Muốn âm nhạc lệch chuẩn bớt đất sống, không thể chỉ dựng thêm hàng rào cấm đoán. Về lâu dài, cách bền vững nhất là nâng gu thưởng thức và mở rộng nguồn cung sản phẩm tốt: tạo nhiều hơn những ca khúc hay, đẹp, hiện đại và hấp dẫn để cạnh tranh sòng phẳng với “nhạc rác”. Gia đình và nhà trường phải bước vào cuộc chơi âm nhạc, không dừng ở vài giờ học thuộc lòng mà cần trang bị kỹ năng cảm thụ, phân tích nội dung, nhận diện giá trị ca khúc. Khi người trẻ hiểu rằng những câu chữ dung tục đang kéo thị hiếu xuống thấp và làm nghèo chất lượng con người, họ sẽ bớt hứng thú với các sản phẩm kiểu gây sốc để nổi.
Về phía công chúng, mỗi lượt nghe, mỗi lần chia sẻ cũng là một lá phiếu cho loại nội dung mà mình muốn nó tiếp tục tồn tại. Nếu chúng ta vừa phẫn nộ vừa bấm play lại để “xem thử nói gì mà ghê”, thuật toán sẽ ghi nhận đó là nhu cầu. Trách nhiệm âm nhạc vì thế không dừng ở nghệ sĩ; người nghe, người bình luận, báo chí khi đưa tin, trường học khi tổ chức hoạt động văn hóa, tất cả đều góp phần định hình hệ sinh thái âm nhạc. Câu hỏi cần tự đặt ra không phải “ai sai?” mà là “mình đang làm gì để cái lệch chuẩn có đất sống?”. Một khi cả chuỗi giá trị âm nhạc cùng chia sẻ trách nhiệm, những ca khúc rẻ tiền sẽ khó còn cơ hội chi phối đời sống giải trí.
