AI tự động hóa công việc: khi tiến bộ công nghệ đe dọa công bằng giới
AI tự động hóa công việc là việc các hệ thống trí tuệ nhân tạo đảm nhiệm những nhiệm vụ trước đây do con người thực hiện, từ xử lý dữ liệu, viết báo cáo đến hỗ trợ ra quyết định, qua đó làm thay đổi cơ cấu việc làm và tạo ra nguy cơ thất nghiệp ở những nhóm lao động dễ bị thay thế nhất, đặc biệt là lao động tri thức và nhân viên văn phòng. Trong câu chuyện này, phụ nữ đang đứng ở tuyến đầu chịu tác động. Một phân tích mới cho thấy những nghề có tỷ lệ lao động nữ cao đang đối mặt nguy cơ bị AI tự động hóa lớn hơn, với rủi ro tập trung chủ yếu ở khối văn phòng – hành chính. Nếu chúng ta coi AI là động lực tăng trưởng mà bỏ qua khía cạnh giới, công nghệ sẽ không trung lập, mà trở thành tác nhân nới rộng bất bình đẳng.
15/20 nghề rủi ro cao là do nữ chiếm đa số: tín hiệu cảnh báo rõ ràng
Nghiên cứu của hai nhà kinh tế và giới nghiên cứu lãnh đạo nữ đã đối chiếu dữ liệu về AI của cơ quan Jobs and Skills Australia với cơ cấu giới tính trong từng nhóm nghề. Kết quả không phải là một con số trung tính, mà là một lời cảnh báo về công bằng giới trên thị trường lao động. Trong 20 nghề có nguy cơ tự động hóa cao nhất, có tới 15 nghề là các công việc do nữ giới chiếm đa số; trong đó 5 nghề có tỷ lệ lao động nữ vượt 80%. Đây là câu nói có thể trích dẫn: "Trong 20 nghề có nguy cơ tự động hóa cao nhất, có tới 15 nghề là các công việc do nữ giới chiếm đa số". Những vị trí như kế toán, nhân viên văn phòng tổng hợp, nhân sự – tiền lương đều là công việc văn phòng bị thay thế cao, nơi phụ nữ hiện diện dày đặc. Điều này cho thấy AI không tự nhiên gây bất bình đẳng, nhưng nó đang phóng đại cấu trúc giới vốn đã lệch.
Khối văn phòng – hành chính: mặt trận nóng nhất của phụ nữ trước làn sóng AI
Nhóm việc làm văn phòng – hành chính là khu vực chịu tác động rõ nét nhất, trong đó phụ nữ chiếm hơn 70% lực lượng lao động. Đây cũng là nhóm nghề chiếm khoảng 1/5 tổng số việc làm của nữ giới tại Australia, nên bất cứ biến động nào từ AI tự động hóa công việc ở khối này đều đánh trực diện vào sinh kế của phụ nữ. Dữ liệu tuyển dụng đã bắt đầu phản ánh áp lực: tổng số tin tuyển dụng trực tuyến trong tháng 6 giảm khoảng 1,7% so với cùng kỳ, nhưng riêng các vị trí thư ký cá nhân và nhân viên ghi sổ giảm tới khoảng 22%, còn nhân viên văn phòng tổng hợp giảm khoảng 9%. Trong khi đó, các nghề ít chịu tác động từ AI như thợ bê tông, thợ điện lại tăng nhu cầu tuyển dụng. Nếu xu hướng này kéo dài, khối lao động nữ sẽ phải đối mặt với làn sóng phụ nữ thất nghiệp AI, trong khi lao động nam trong ngành tay chân lại hưởng lợi.
Dự báo việc làm 2030: tăng trưởng kinh tế nhưng lao động tri thức trả giá
Một báo cáo về "trí tuệ nhân tạo mang tính chuyển đổi" đã đưa ra ba kịch bản cho kinh tế Mỹ từ 2026 đến 2030, tùy theo tốc độ AI thâm nhập vào các ngành nghề. Trong kịch bản trung bình, AI phát triển giống internet trước đây: đến 2030, AI chỉ đảm nhận khoảng 4% công việc trong nền kinh tế, GDP tăng nhẹ 1,6% so với khi không có AI, tỷ lệ thất nghiệp gần như không đổi ở mức 3,9%. Ngược lại, ở kịch bản khả thi, AI trở thành công nghệ chủ chốt, đảm nhận 12% công việc, GDP tăng 8,3% nhưng thất nghiệp trong nhóm lao động tri thức lên 4,5%. Đáng lo nhất là kịch bản cực đoan: AI tự cải tiến liên tục, đảm nhận tới 30% công việc, gần một nửa số công việc tri thức hiện nay, trong khi tỷ lệ thất nghiệp chung vọt lên 11,9% và lao động tri thức lên tới 17,9%. Nói cách khác, các dự báo việc làm 2030 cho thấy mức tăng trưởng càng cao thì cú sốc việc làm càng mạnh, đặc biệt ở khối lao động tri thức – nơi phụ nữ tập trung nhiều trong các nghề hành chính và văn phòng.
Từ cảnh báo đến hành động: đào tạo lại có phải là chiếc phao cho phụ nữ?
Cả phân tích nghề nghiệp lẫn mô hình kinh tế đến 2030 đều dẫn tới một câu hỏi chính trị, không chỉ công nghệ: ai sẽ được hưởng phần tăng trưởng đó, và người lao động bị ảnh hưởng sẽ được hỗ trợ ra sao khi công việc của họ bị AI thay thế? Nhóm tác giả nghiên cứu về rủi ro nghề nghiệp nhấn mạnh rằng chính sách AI cần được xây dựng với góc nhìn giới. Theo họ, cần sớm triển khai các chương trình đào tạo lại và chuyển đổi nghề, dựa trên việc nhận diện những kỹ năng có thể chuyển đổi của lao động văn phòng – hành chính đang chịu tác động từ tự động hóa, qua đó hỗ trợ họ dịch chuyển sang các công việc mới. Nhưng đào tạo lại phải có mục tiêu rõ: nếu chỉ dạy kỹ năng số chung chung mà bỏ qua thực tế phụ nữ thường gánh việc chăm sóc và thời gian hạn chế, chương trình sẽ tiếp tục bỏ rơi người cần nó nhất. Kết luận không dễ chịu nhưng rõ ràng: nếu AI là công nghệ mang tính chuyển đổi, thì chính sách lao động phải mang tính chuyển công bằng, đặt phụ nữ ở trung tâm thay vì bên lề.
