Bác Ái: “pin nước khổng lồ” mở ra chương mới cho hệ thống điện
Nhà máy thuỷ điện tích năng là loại công trình sử dụng hai hồ chứa ở cao trình khác nhau để vừa phát điện, vừa lưu trữ năng lượng: khi nhu cầu thấp, điện dư được dùng để bơm nước lên hồ trên, và khi nhu cầu cao, nước từ hồ trên chảy xuống qua tua-bin để phát điện, giúp điều tiết công suất và ổn định lưới điện quốc gia. Điểm đáng nói là Việt Nam đang xây dựng Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái – dự án đầu tiên trong nước và lớn nhất Đông Nam Á, với tổng công suất lắp đặt 1.200MW (4 x 300MW), do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư trên địa bàn xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa. Việc một công trình thuỷ điện Việt Nam bước thẳng vào nhóm dự án năng lượng nhóm A cho thấy lựa chọn chiến lược: ưu tiên năng lực lưu trữ, thay vì chỉ chạy theo công suất phát điện tức thời.
Công trình ngầm sâu 500m: lời khẳng định năng lực kỹ thuật
Khác với các nhà máy thuỷ điện truyền thống, Bác Ái được đặt gần như hoàn toàn trong lòng núi, ở độ sâu trung bình khoảng 450m, có vị trí lên tới 500m. Đây không chỉ là lựa chọn kỹ thuật để tạo chênh lệch cột nước tối ưu, mà còn là lời tuyên bố rằng Việt Nam đã sẵn sàng bước vào câu lạc bộ những nước làm chủ công nghệ thuỷ điện tích năng ngầm. Hệ thống hầm của dự án có tổng chiều dài khoảng 17km, riêng tuyến hầm dẫn nước dài 3,7km, đòi hỏi công nghệ đào hầm hiện đại và mức độ an toàn, chính xác rất cao. Nhịp thi công “3 ca, 4 kíp”, xuyên 24 giờ mỗi ngày, biến Bác Ái thành một phòng thí nghiệm sống về tổ chức thi công công trình ngầm quy mô lớn. Nếu dự án về đích đúng tiến độ, đây sẽ là bằng chứng thuyết phục rằng hạ tầng kỹ thuật Việt Nam đã vượt qua ngưỡng “chỉ xây nhà máy trên mặt đất”.
Mốc phát điện 2029–2030: hơn một dự án, là bài kiểm tra an ninh năng lượng
Theo kế hoạch, tổ máy số 1 của nhà máy thuỷ điện tích năng Bác Ái sẽ phát điện vào tháng 12/2029, trước khi toàn bộ dự án hoàn thành và đưa vào vận hành cuối năm 2030. Trước đó, đến khoảng tháng 5/2027, công tác đào nhà máy ngầm – “trái tim” của dự án – phải được hoàn tất để triển khai các hạng mục then chốt như giếng đứng. Những mốc thời gian này không chỉ là các con số trong báo cáo tiến độ; chúng là bài kiểm tra năng lực thực thi của toàn bộ hệ thống quản lý dự án năng lượng. Trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng, việc có một “pin nước khổng lồ” 1.200MW sẵn sàng hấp thụ điện gió, điện mặt trời dư thừa và phát lại khi nhu cầu tăng cao sẽ quyết định khả năng vận hành ổn định của hệ thống điện trong giai đoạn chuyển dịch sang mô hình năng lượng bền vững.
Từ nhiệt điện Duyên Hải 1 đến Bác Ái: vai trò Trung Quốc và cuộc cạnh tranh năng lượng khu vực
Muốn hiểu ý nghĩa của Bác Ái trong bức tranh Đông Nam Á năng lượng, cần nhìn lại cách Việt Nam đã mở rộng hệ thống điện trước đây. Ngày 19/9/2010, EVN và Tập đoàn Đông Phương (DEC) Trung Quốc khởi công Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải 1 tại Trà Vinh (nay là Vĩnh Long), với 2 tổ máy tổng công suất 1.245MW. Sau khi tổ máy 1 vận hành ngày 4/1/2016 và tổ máy 2 ngày 18/1/2016, nhà máy cung cấp 5,2 tỷ kWh cho lưới điện quốc gia, góp phần bảo đảm điện liên tục cho miền Tây Nam Bộ – khu vực phụ thuộc nhiều vào điện truyền tải từ miền Bắc. Ở Duyên Hải 1, Trung Quốc giữ vai trò tổng thầu và tài trợ phần lớn vốn vay; ở Bác Ái, sự tham gia kỹ thuật và tài chính của Trung Quốc tiếp tục là một thực tế không thể phủ nhận. Câu hỏi không phải là “có nên hợp tác hay không”, mà là Việt Nam sẽ dùng hợp tác đó để nâng cấp năng lực nội tại đến đâu trong cuộc cạnh tranh hạ tầng năng lượng khu vực.
Bác Ái trong chiến lược năng lượng tái tạo và vị thế Đông Nam Á
Bác Ái được phê duyệt trong Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050, với vai trò bổ sung năng lực lưu trữ cho hệ thống điện. Về lâu dài, dự án giúp nguồn điện không chỉ được sản xuất mà còn có thể được tích trữ và phân phối linh hoạt hơn theo nhu cầu – một điều kiện tiên quyết để năng lượng tái tạo không gây bất ổn cho lưới điện. Trong bức tranh Đông Nam Á năng lượng, việc sở hữu nhà máy thuỷ điện tích năng lớn nhất khu vực là lợi thế chiến lược: nó cho phép Việt Nam đón dòng đầu tư điện gió, điện mặt trời với tâm thế chủ động, thay vì lo quá tải lưới. Nếu Bác Ái vận hành đúng tiến độ phát điện 2029 2030, đây sẽ là minh chứng rằng Việt Nam không chỉ mở rộng công suất, mà đang chuyển sang tư duy hệ thống – coi lưu trữ, điều tiết và an ninh năng lượng là trung tâm. Đó mới là bước nhảy thực sự về vị thế khu vực.
