Sân chơi nông thôn: nơi dân ca truyền thống không bị lãng quên
Các sân chơi âm nhạc nông thôn trong lĩnh vực dân ca truyền thống là những không gian biểu diễn, giao lưu và thi thố được tổ chức ngay tại cộng đồng, giúp người dân yêu ca hát có cơ hội cất tiếng, học hỏi và phát triển, đồng thời phát hiện, nuôi dưỡng các nhân tố trẻ gắn bó với âm nhạc dân tộc. Ở vùng nông thôn, nghịch lý đang diễn ra: giải trí số phát triển, nhưng những chương trình văn nghệ bài bản lại thưa vắng hơn. Vì thế, mỗi cuộc thi tìm kiếm tài năng hay hội diễn ở cơ sở không chỉ là “đêm hát cho vui”, mà là hành động văn hóa mang tính bảo vệ di sản. Khi một xã như Hàm Tân kiên trì tổ chức cuộc thi Giọng hát hay nhiều mùa liên tiếp, họ đang nói một câu rất rõ: đời sống tinh thần nông thôn xứng đáng có sân khấu riêng, không bị thay thế hoàn toàn bởi màn hình điện thoại.
Cuộc thi dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh: đường ống đào tạo tài năng trẻ
Nếu các sân chơi ca hát ở xã, huyện là nơi gieo mầm thì cuộc thi tìm kiếm tài năng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là đường ống tuyển chọn và đào tạo bài bản cho lớp trẻ. Sau 1 tháng diễn ra sôi nổi, cuộc thi này khép lại, nhưng điều đáng nói nằm ở cấu trúc thi rất “chuyên nghiệp”: từ 175 hồ sơ, ban tổ chức chọn 30 thí sinh vào vòng chung khảo, rồi tiếp tục rút xuống 12 gương mặt xuất sắc cho đêm chung kết. Cách làm đó đưa dân ca truyền thống vào cùng một hệ thống đánh giá, phát hiện tài năng mà trước nay chỉ thấy ở nhạc nhẹ – nhưng vẫn giữ tinh thần di sản. Các thí sinh không chỉ hát, mà còn được nghệ sĩ Trung tâm Nghệ thuật truyền thống hướng dẫn cách lấy hơi, luyến láy, đặt trọng tâm âm sắc và ngữ điệu để mỗi câu ví, điệu giặm tròn trịa, đúng phong cách Nghệ Tĩnh.
Từ câu lạc bộ xóm đến danh hiệu quán quân: hành trình đi lên của giọng hát trẻ
Điểm chung đáng chú ý của nhiều gương mặt trẻ ở sân khấu ví, giặm là họ khởi đầu từ những sân chơi âm nhạc nông thôn nhỏ bé. Công Anh, một trong hai quán quân, lớn lên ở Kim Liên, theo bà và mẹ đi sinh hoạt câu lạc bộ dân ca xóm, xã từ khi lên ba; hơn mười năm “ăn ngủ” với dân ca giúp em bước lên sân khấu lớn với giọng hát ngọt, đằm và định hình con đường nghệ thuật. Khánh Chi, cô bé 12 tuổi từ xã Thuần Trung, chỉ có hai năm gắn bó với ví, giặm nhưng đã ngấm xẩm Nghệ đến mức khiến khán giả bất ngờ với chất giọng sắc và cách nhả chữ chững chạc trong khúc “Thiện căn cốt ở lòng ta”. Uyên Nhi rong ruổi cùng mẹ trên những chuyến xe đi tìm thầy dạy dân ca; Ngọc Thư được nghệ nhân ở Hà Tĩnh, Nghệ An bồi dưỡng từ thời tiểu học. Chuỗi trải nghiệm cơ sở đó cho thấy: không có sân chơi nông thôn, sẽ không có quán quân.
Giữ lửa phong trào và bảo tồn âm nhạc dân tộc ngay tại cơ sở
Trong bối cảnh công nghệ số hút phần lớn thời gian giải trí, việc duy trì sân chơi âm nhạc nông thôn trở thành một chiến lược bảo tồn âm nhạc dân tộc hơn là hoạt động phong trào đơn thuần. Cuộc thi Giọng hát hay ở Hàm Tân được tổ chức từ 28/8 đến 2/9, thu hút đông đảo thí sinh mọi độ tuổi từ các xã Sơn Mỹ, Tân Minh, Hàm Tân, Tân Lập. Đó không chỉ là “show” của vài giọng ca nổi bật mà là môi trường để cộng đồng cùng hát, cùng nhớ lại những làn điệu cũ, từ nhạc nhẹ đến dân ca truyền thống. "Cuộc thi khép lại nhưng điều còn lại không chỉ là những giải thưởng, mà còn là nỗ lực của địa phương trong việc tạo một sân chơi giải trí cho người dân, nhất là ở khu vực nông thôn". Mỗi hạt nhân văn nghệ ở cơ sở, theo nghĩa đẹp nhất, là một “chiến sĩ” văn hóa bảo vệ và lan tỏa giá trị tốt đẹp trong cộng đồng.
Điểm đáng bàn là các địa phương đã nhìn rõ mối liên hệ giữa phong trào văn nghệ quần chúng và việc bảo tồn âm nhạc dân tộc. Từ phong trào này, nhiều nhân tố được phát hiện, bồi dưỡng rồi trở thành lực lượng nòng cốt cho đời sống văn hóa địa phương. Khi họ gắn bó lâu dài, chính họ sẽ là người hướng dẫn lớp thế hệ sau, tạo nên một vòng tuần hoàn văn hóa bền vững.
Xây hệ sinh thái dân ca: cầu nối giữa di sản và hệ thống thi tài hiện đại
Điểm sáng của những cuộc thi tìm kiếm tài năng dân ca là chúng biết kết nối hai thế giới tưởng như đối lập: di sản và cơ chế thi tài hiện đại. Hồ sơ đăng ký, vòng sơ khảo, chung khảo, chung kết – những thuật ngữ quen thuộc của game show âm nhạc – nay phục vụ cho dân ca ví, giặm, giúp mạch nguồn di sản có thêm “sắc màu mới” từ lớp trẻ. Nhưng để không rơi vào kiểu thi xong rồi thôi, các nhà tổ chức đã nói thẳng về nhu cầu tạo “hệ sinh thái ví, giặm đủ giàu có”, vừa đào tạo vừa giữ chân tài năng kế cận cho sân khấu truyền thống tỉnh nhà. Ở phía cơ sở, ban tổ chức các cuộc thi Giọng hát hay kỳ vọng có thêm đơn vị và nhà hảo tâm đồng hành để sân chơi tiếp tục duy trì và phát triển. Con đường bảo tồn dân ca truyền thống vì thế không còn là chuyện của vài nhà hát tỉnh, mà là mạng lưới liên kết từ xóm làng đến sân khấu quốc gia.
Kết lại, những sân chơi âm nhạc nông thôn và các cuộc thi tìm kiếm tài năng không phải “hoạt động phong trào cho đủ chỉ tiêu”, mà là trụ cột của chiến lược bảo tồn âm nhạc dân tộc. Chỉ khi nào tiếng hát ví, giặm vẫn vang lên trong đình làng, sân trường, nhà văn hóa xã, thì những quán quân bước ra từ cuộc thi mới có chỗ để trở về, để tiếp tục truyền lửa cho thế hệ sau.
