Khởi nghiệp AI Việt Nam: không đi đường thẳng, nhưng đi đến nơi có ích
Khởi nghiệp AI Việt Nam là hành trình của những nhà sáng lập công nghệ rời bỏ đường mòn bằng cấp và công ty lớn, tự học công nghệ nhân tạo, chấp nhận thất bại để xây dựng các startup AI địa phương giải quyết vấn đề thực tế cho cộng đồng, từ robot nói tiếng Việt đến nền tảng nghiên cứu khoa học dùng AI. Điểm chung của những nhà sáng lập này là dám bỏ cái “an toàn” để theo đuổi điều có ý nghĩa hơn. Một bên là các nhà nghiên cứu hàng đầu rời tập đoàn công nghệ lớn để mở công ty AI mới, theo đuổi tầm nhìn xây dựng hệ thống có khả năng tự cải thiện với ít hoặc không cần sự can thiệp của con người. Bên kia là những người không hoàn thành đại học, như Nguyễn Hữu Thế, tự học, khởi nghiệp, phá sản rồi lại đứng lên với những sản phẩm gắn chặt với đời sống địa phương. Ở cả hai đầu phổ – từ phòng nghiên cứu tầm cỡ thế giới đến xưởng LED ở Thanh Hóa – câu chuyện đều cho thấy: AI không còn là “đặc quyền” của Silicon Valley, mà đang trở thành mảnh đất cho những con đường vòng, đầy va đập, nhưng rất Việt Nam.
Từ Google đến Discovery Loop: khi nhà nghiên cứu AI chọn rời đại bản doanh
Nếu nhìn từ bên ngoài, việc các nhà nghiên cứu hàng đầu rời tập đoàn công nghệ lớn để khởi nghiệp nghe có vẻ phiêu lưu. Nhưng với những người như tiến sĩ Lê Việt Quốc, đó là bước đi hợp logic: khi tầm nhìn vượt ra khỏi khuôn khổ của một công ty, họ cần một “vòng khám phá” mới để theo đuổi đam mê đến cùng. Ngày 5/8, trên nền tảng X, tiến sĩ Lê Việt Quốc chia sẻ sự hào hứng khi đồng sáng lập Discovery Loop cùng ba cộng sự lâu năm là Jeff Dean, Sanjay Ghemawat và Oriol Vinyals, với sứ mệnh tự động hóa các lĩnh vực học máy, kỹ thuật và khoa học. Đây không phải một dự án nhỏ: nhóm sáng lập tin rằng AI có thể tự nâng cấp chính mình – một dạng cải thiện đệ quy – rồi dùng phiên bản tốt hơn để tiếp tục cải thiện, tăng tốc tiến bộ khoa học. Trong khi đại bản doanh phải vật lộn chạy đua sản phẩm với những đối thủ mới, các nhà sáng lập công nghệ chọn ra ngoài để “hack” lại vòng nghiên cứu. Đó là lựa chọn mang tính phản biện: thay vì dành cả đời tinh chỉnh hệ thống khổng lồ, họ xây một công ty gọn hơn, nhưng nhắm đến việc giúp thiết kế phần cứng mới, tìm ra thuốc mới, vật liệu mới, và mở rộng biên giới khoa học.
Nguyễn Hữu Thế: bỏ học, phá sản, rồi trở lại đại học vì một robot nói tiếng Việt
Nếu hành trình trên là câu chuyện rời tập đoàn, thì Nguyễn Hữu Thế lại là người rời bỏ cả hệ thống giáo dục chính quy nhưng không rời bỏ việc học. Sinh ra ở xã Hà Bình, huyện Hà Trung cũ, Thanh Hóa, anh phải nghỉ học đại học vì hoàn cảnh khó khăn, không có tấm bằng nào trong tay. Thế tự học công nghệ, khởi nghiệp, một lần phá sản, rồi quay lại giảng đường với ngành Khoa học dữ liệu và AI. Tự học của Thế không phải những khóa học hào nhoáng, mà là mượn tài liệu bạn bè, dùng thẻ sinh viên để vào thư viện, rồi đeo ba lô rong ruổi tới các công ty quảng cáo, hỏi họ cần gì, về nhà tra cứu và làm thử. Từ nhu cầu thực tế, anh tự lập trình mạch điều khiển LED, mở xưởng, có thời điểm tạo việc làm cho hơn 60 lao động và giành giải nhất cuộc thi “Ý tưởng khởi nghiệp” cấp tỉnh với sản phẩm đèn LED cho quảng cáo, trang trí, chiếu sáng đô thị. Covid-19 ập đến, thị trường karaoke – đầu ra chính – đóng băng, quy định phòng cháy mới khiến sản phẩm mất trắng thị trường; cuối năm 2020, công ty mất 62 công nhân, nhà máy đóng cửa, Thế phải bán tài sản, đất đai để trả nợ và gánh thêm khoản nợ gần 6 tỷ đồng. Đây là cú ngã đau, nhưng cũng là điểm ngoặt: khi không còn nhà máy, anh quay lại với sách, phần mềm và chọn tiếp tục đi với AI, lần này không chỉ ở “phần cứng” mà qua cả “phần mềm” và dữ liệu.
Robot nói tiếng Việt và tiếng dân tộc: AI địa phương hóa thay vì chạy đua hào quang
Khác với nhiều giấc mơ AI kiểu Silicon Valley – nơi người ta thích nói về trí tuệ siêu phàm, xe tự lái toàn cầu – mô hình khởi nghiệp AI Việt Nam của Thế cắm rễ thẳng vào đời sống. Sau khi phục hồi, ADVTV tiếp tục sản xuất màn hình LED đồng thời phát triển giải pháp phần mềm cho họp trực tuyến, quản lý truyền thông, giảng dạy và chuyển đổi số, với tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm đạt khoảng 75% và kế hoạch cung cấp hàng nghìn màn hình cho các đối tác như Viettel, VinUni, các đơn vị VNPT vào năm 2025. Điều táo bạo hơn nằm ở dự án năm 2025: “Nghiên cứu và phát triển robot hình người dùng AI” cùng các nhà khoa học ở Hà Nội và Thanh Hóa, do ADVTV tài trợ. Thay vì tạo một robot phô diễn công nghệ, nhóm tập trung vào việc xây robot có thể giao tiếp, hướng dẫn thủ tục hành chính bằng tiếng Việt, rồi dần hỗ trợ thêm một số ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Mục tiêu gần là đưa robot vào trung tâm hành chính như một “trợ lý” hướng dẫn. Xa hơn, khi robot có thể dùng nhiều thứ tiếng, người vùng cao có thể làm giấy tờ bằng chính ngôn ngữ của họ. Thế không tô hồng khó khăn: dữ liệu số cho nhiều ngôn ngữ dân tộc còn rất thiếu, khiến việc dạy robot “nghe, hiểu, trả lời” những tiếng này trở thành bài toán khó. Nhưng anh vẫn chọn giải bài toán đó, vì “ý nghĩa lớn nhất” với anh là đưa công nghệ đến gần những người ít cơ hội tiếp cận. Đây chính là bản sắc của một startup AI địa phương: không đặt mục tiêu chinh phục thế giới trước, mà giải quyết bất công ngôn ngữ ở ngay trụ sở ủy ban xã.
Tự học, thất bại và cộng đồng: con đường vòng thành lợi thế cạnh tranh
Điều quan trọng nhất trong những câu chuyện này không phải là danh hiệu hay con số, mà là thái độ với việc học và thất bại. Từ mạch điều khiển LED đến AI và robot, hành trình của Thế là câu chuyện của người không tốt nghiệp đại học nhưng không ngừng học, biến kiến thức từ tự học, va chạm thực tế và học lại nhiều lần thành sản phẩm công nghệ hướng đến cộng đồng. Cú phá sản vì Covid-19 không “đóng dấu hết thời”, mà trở thành mô-đun kinh nghiệm khiến anh hiểu rằng làm công nghệ thì không thể chỉ bám vào phần cứng, cũng không thể bỏ qua kỹ năng vận hành, quản trị doanh nghiệp. Ở phía các nhà sáng lập AI tầm quốc tế, việc rời tập đoàn lớn giữa lúc công ty đó phải chạy theo đối thủ cho thấy một bài học khác: hệ thống càng đồ sộ, năng lực điều chỉnh hướng đi càng chậm; khởi nghiệp cho họ một không gian linh hoạt để thử cách dùng AI tự cải thiện AI, gia tốc khám phá khoa học. Cùng lúc, chính những người như Thế lại chứng minh mặt còn thiếu của Silicon Valley: sự gắn kết với bài toán nhỏ, rất cụ thể, như hướng dẫn thủ tục bằng ngôn ngữ đồng bào. Bức tranh chung vì thế mang tính gợi mở cho người trẻ muốn khởi nghiệp AI Việt Nam: con đường không cần thẳng. Có thể bạn rời trường, hoặc rời công ty lớn. Điều bắt buộc không phải là lý lịch, mà là khả năng tự học công nghệ nhân tạo, dám thí nghiệm, chấp nhận thất bại và quay lại phục vụ cộng đồng. Và khi những con đường vòng ấy giao nhau – giữa người rời tập đoàn và người rời giảng đường – hệ sinh thái AI Việt Nam có cơ hội định hình một bản sắc riêng, thực tiễn và hướng về người dùng địa phương, thay vì làm bản sao của bất kỳ thung lũng công nghệ nào.
