Tinh dầu từ ruộng đồng: khi hoa màu không còn đủ nuôi sống nông thôn
Mô hình trồng dược liệu tinh dầu ở Nghệ An là sự chuyển đổi từ các cây hoa màu hiệu quả thấp sang các cây dược liệu như sả, húng quế, bạc hà để chiết xuất tinh dầu, nhằm tạo ra nông nghiệp giá trị cao, ổn định sinh kế và hướng tới một nền kinh tế xanh dựa trên chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ gắn kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Đây không chỉ là thay giống cây trồng, mà là thay cách nhìn về nông nghiệp nông thôn. Khi giá trị ruộng đất bị bào mòn bởi những vụ hoa màu bấp bênh, người nông dân buộc phải tìm con đường mới. Tinh dầu trở thành lời đáp: sản lượng ít hơn cũng có thể mang lại thu nhập cao hơn, nếu đi cùng công nghệ chế biến và tổ chức sản xuất bài bản. Lựa chọn này mang tính táo bạo, nhưng phản ánh sự thay đổi chủ động của người nông dân trước áp lực thị trường.
Vạn An: bài học chuyển đổi cây trồng từ 3ha hoa màu kém hiệu quả
Điểm nhấn rõ nhất cho xu hướng trồng dược liệu tinh dầu là xã Vạn An. Tại xóm Đại Đồng, người dân vốn sống bằng những diện tích hoa màu truyền thống, phụ thuộc nặng vào thời tiết và cho lợi nhuận thấp. Sau nhiều vụ thất bát, Hội Nông dân xã đã chủ động đề xuất thí điểm mô hình trồng cây dược liệu phục vụ chiết xuất tinh dầu, mục tiêu là chuyển đổi cây trồng và nâng thu nhập. Địa phương vận động nông dân chuyển đổi khoảng 3ha đất sản xuất kém hiệu quả sang trồng sả, húng quế, bạc hà – các loại cây phù hợp thổ nhưỡng, chịu hạn, ít sâu bệnh và không cần nhiều công chăm sóc. Thông điệp ở đây rất rõ: nếu nông dân dám thay đổi cơ cấu cây trồng, họ có thể biến những thửa ruộng "hạng hai" thành vùng nguyên liệu cho nông nghiệp giá trị cao, thay vì chấp nhận tồn tại với hoa màu dễ tổn thương.
Từ ruộng dược liệu đến hợp tác xã: giá trị nằm ở chuỗi tinh dầu
Điểm khác biệt của mô hình ở Vạn An không dừng ở khâu trồng cây. Ngay sau vụ thu hoạch đầu tiên với năng suất khá, Hợp tác xã Dược liệu Vạn An được thành lập để xây dựng vùng nguyên liệu an toàn, bền vững và tổ chức chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến tinh dầu. Nguyên liệu được hợp tác xã thu mua, đưa vào chưng cất; nhờ vậy, giá trị sản phẩm cao hơn nhiều so với việc bán cây tươi hay tiếp tục trồng hoa màu truyền thống. Việc trồng dược liệu bước đầu cho thấy hiệu quả kinh tế vượt trội so với các cây trồng cũ, dù chưa cần mở rộng diện tích ồ ạt. Đây là bài học quan trọng: nông nghiệp giá trị cao không phụ thuộc diện tích, mà phụ thuộc khả năng tổ chức chuỗi giá trị – nơi tinh dầu trở thành sản phẩm chủ lực, còn nông dân là mắt xích được bảo vệ bởi liên kết sản xuất và tiêu thụ.
Lợi thế Nghệ An: dược liệu không chỉ là cây thuốc mà là ngành kinh tế
Nếu Vạn An là câu chuyện ở quy mô xã, thì toàn tỉnh Nghệ An đang sở hữu nền tảng tự nhiên để đẩy trồng dược liệu tinh dầu lên tầm ngành kinh tế. Tỉnh có diện tích đất nông, lâm nghiệp lớn, hệ sinh thái đa dạng và nguồn cây thuốc phong phú, tạo cơ hội hình thành vùng trọng điểm dược liệu khu vực Bắc Trung Bộ. Đến năm 2025, diện tích cây dược liệu đạt khoảng 3.180ha, với khoảng 988ha gừng, 842ha sả, 503ha nghệ, hơn 500ha quế, 103ha cà gai leo, 109ha ngải cứu và một số loài quý được bảo tồn, thử nghiệm. Khoảng 1.450ha đã được sản xuất, liên kết qua hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp. Toàn tỉnh có hơn 40 hợp tác xã và 75 tổ hợp tác dược liệu ở 56 xã, thu hút hơn 600 thành viên và tạo việc làm cho hàng trăm lao động. Nói cách khác, dược liệu đang định hình như một trụ cột sinh kế, không chỉ là vài mô hình nhỏ lẻ.
Từ "nút thắt" đến chiến lược dược liệu: nông nghiệp giá trị cao không thể đi một mình
Dù tiềm năng lớn, sản xuất dược liệu ở Nghệ An vẫn còn phân tán, quy mô nhỏ, thiếu ổn định, chuỗi giá trị chưa đồng bộ, nhiều hợp tác xã yếu về vốn, công nghệ và khả năng chế biến sâu. Nếu không tháo "nút thắt" vùng nguyên liệu, vốn, khoa học công nghệ và kết nối thị trường, dược liệu sẽ khó trở thành ngành nông nghiệp giá trị cao đúng nghĩa. Nhận ra điều này, tỉnh đã tổ chức diễn đàn với sự tham gia của lãnh đạo, sở ngành, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và người trồng dược liệu để bàn cách xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, lựa chọn cây có lợi thế, hỗ trợ giống, tiêu chuẩn sản xuất và chế biến. Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã thành lập Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu để tham mưu Đề án, Nghị quyết giai đoạn 2026-2030, với định hướng áp dụng GACP, VietGAP, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, sơ chế – chế biến sâu và xây dựng sản phẩm OCOP dược liệu. Ở cấp xã, Hội Nông dân Vạn An cũng đặt kế hoạch tiếp tục đánh giá hiệu quả mô hình, mở rộng diện tích, tổ chức tập huấn kỹ thuật trồng, chưng cất, bảo quản, hướng tới vùng nguyên liệu ổn định và sản xuất tinh dầu bền vững.
