Lo âu học đường: Vấn đề không còn là chuyện “mau quên” sau mỗi kỳ thi
Lo âu học đường là trạng thái căng thẳng, sợ hãi, mất kiểm soát kéo dài liên quan đến việc học, thi cử và kỳ vọng thành tích, khiến trẻ thay đổi giấc ngủ, ăn uống, hành vi và hiệu quả học tập theo chiều hướng tiêu cực.
Điều đáng nói là chúng ta thường an ủi nhau rằng “thi xong rồi thì lo gì nữa”, trong khi nhiều học sinh vẫn mất ngủ, chán ăn, thu mình, học tập sa sút, thậm chí làm tổn thương bản thân. Những biểu hiện này không phải là chuyện “yếu tâm lý”, mà là tiếng kêu cứu rõ ràng. Mỗi ngày, một khoa vị thành niên tiếp nhận hơn 50 trẻ 10-15 tuổi đến khám vì vấn đề tâm lý. Đó không còn là vài trường hợp cá biệt, mà là dấu hiệu cho thấy áp lực thi cử và áp lực điểm số đang vượt xa sức chịu đựng bình thường của nhiều em. Nếu phụ huynh vẫn xem đó là chuyện tất yếu của tuổi đi học, chúng ta đang bỏ lỡ giai đoạn vàng để ngăn lo âu học đường trở thành bệnh lý.
Áp lực thi cử không chỉ đến từ đề khó mà từ kỳ vọng người lớn
Lo âu học đường hôm nay được nuôi dưỡng bởi một “hệ sinh thái” áp lực: kỳ vọng gia đình, so sánh xã hội và các kỳ thi tuyển sinh đầy cạnh tranh. Không ít em chăm ngoan, học lực tốt nhưng lại rơi vào khủng hoảng khi kết quả không như mong muốn, vì các em gánh cùng lúc kỳ vọng của bản thân và cả gia đình.
Trong bối cảnh đó, áp lực thi cử trở nên dày đặc. Học sinh cuối cấp phải đối mặt với chương trình nặng, các kỳ thi quan trọng và nỗi lo “trượt trường top”. Ngay cả sau khi thi xong, nhiều thí sinh vẫn mất ngủ, liên tục cập nhật thông tin khi các trường chuẩn bị công bố điểm chuẩn. Có em “mất ăn mất ngủ” vì lo điểm của mình chưa đủ chắc cho nguyện vọng 1, hay ngày nào cũng nghĩ đến điểm chuẩn, lo không đậu đúng ngành mơ ước. Áp lực không còn nằm ở đề thi, mà ở lời nhắc “con phải đỗ”, “con phải hơn”, “con không được thua bạn”. Khi người lớn đồng hóa giá trị con với bảng điểm, lo âu học đường gần như là kết quả hiển nhiên.
Từ mất ngủ kỳ thi đến tự làm tổn thương: Khi nào lo âu trở thành bệnh lý?
Không phải mọi căng thẳng học sinh đều nguy hiểm. Một mức lo lắng nhất định trước thi cử giúp các em chuẩn bị tốt hơn; đó là phản ứng tự nhiên, có chức năng bảo vệ. Vấn đề xuất hiện khi lo âu vượt quá mức so với hoàn cảnh, kéo dài hàng tuần hay hàng tháng, ăn sâu vào sinh hoạt hàng ngày.
Những dấu hiệu sớm phụ huynh thường bỏ qua chính là: mất ngủ kỳ thi, khó ngủ kéo dài, mất ăn, sụt cân hoặc bỏ bữa vì nghĩ đến điểm số; thấp thỏm, bồn chồn, căng thẳng khi chờ điểm, luôn kiểm tra thông tin tuyển sinh, tự trách mình nếu điểm không như ý; thu mình, ngại giao tiếp, né tránh hoạt động xã hội, học tập sa sút, dễ cáu gắt hoặc bốc đồng. “Mất ăn mất ngủ” vì vài ngày chờ điểm chuẩn có thể là phản ứng tạm thời. Nhưng nếu tình trạng này lặp lại, kèm theo tự ti, nhạy cảm với mọi lời phê bình, thậm chí tự làm tổn thương bản thân, đó là lúc gia đình phải xem đây là rối loạn lo âu cần can thiệp chuyên nghiệp, không phải một “giai đoạn yếu đuối” có thể tự hết.
Phụ huynh nhận diện lo âu học đường như thế nào trong đời sống hàng ngày?
Phụ huynh thường hỏi: làm sao biết con đang chịu lo âu học đường, khi nhiều em vẫn đi học đều, vẫn đạt điểm khá? Câu trả lời nằm ở những thay đổi nhỏ nhưng kéo dài trong thói quen và cảm xúc của trẻ. Khi trẻ mất ngủ hoặc ngủ chập chờn nhiều đêm liền vì nghĩ đến bài kiểm tra, luôn sợ bị điểm kém, đó không còn là chuyện “hơi lo một chút” nữa.
Căng thẳng học sinh do áp lực thi cử còn bộc lộ qua việc trẻ chán ăn, bỏ bữa, than mệt, đau đầu, đau bụng trước mỗi bài kiểm tra. Một số em trở nên lặng lẽ, ít nói, né tránh bạn bè, không muốn tham gia hoạt động tập thể. Ngược lại, có em bốc đồng, dễ nổi nóng, tìm cảm giác mạnh để quên đi lo nghĩ. Khi điểm số trở thành chủ đề duy nhất trong mọi cuộc trò chuyện, khi trẻ luôn so sánh mình với bạn, khóc hoặc suy sụp vì một lần điểm thấp, đó là tín hiệu báo động. Lúc này, phụ huynh không nên thêm các câu nói kiểu “có gì đâu mà lo”, mà cần lắng nghe nghiêm túc: con đang sợ điều gì, áp lực lớn nhất đến từ đâu.
Giảm áp lực điểm số: Trách nhiệm chung của gia đình và nhà trường
Nếu chúng ta tiếp tục coi điểm số là thước đo duy nhất, mọi khẩu hiệu về “giảm áp lực thi cử” sẽ chỉ là hình thức. Học sinh, đặc biệt ở bậc THPT và các lớp cuối cấp, phải đối mặt với nhiều áp lực chồng chất. Gia đình cần hiểu năng lực và sở trường thực tế của con để định hướng mục tiêu, chọn trường, chọn lớp phù hợp thay vì “ép” con vào các trường top chỉ để thỏa mãn kỳ vọng người lớn.
Về phía nhà trường, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh phải bắt đầu từ việc tạo môi trường học tập an toàn, nơi các em được lắng nghe, chia sẻ. Phòng tâm lý học đường, nếu hoạt động thực chất, có thể giúp học sinh nói ra căng thẳng, lo âu, áp lực từ gia đình, khó khăn trong mối quan hệ, giảm động lực học tập. Theo các chuyên gia, phát hiện sớm, hỗ trợ kịp thời và xây dựng gia đình đồng hành, quan tâm tích cực là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên. Khi nhận thấy lo âu, trầm cảm kéo dài làm ảnh hưởng tới học tập, sinh hoạt, quan hệ, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá, can thiệp sớm.
