Công diễn 4: khi di sản bước vào không gian giải trí hiện đại
Công diễn 4 Anh trai vượt ngàn chông gai là chương trình âm nhạc nơi chất liệu văn hóa dân gian, từ truyện cổ, huyền thoại đến các loại hình nghệ thuật truyền thống, được làm mới bằng rock, hip-hop và ngôn ngữ sân khấu hiện đại để tạo nên một cách kể chuyện di sản gần gũi và hấp dẫn với khán giả trẻ.
Thay vì là một “tiết mục chủ đề” mang tính minh họa, Chương Văn hóa với chủ đề “Đầu đội trời, chân đạp đất” ở Công diễn 4 tối 12/9 được xây dựng như một đường dây xuyên suốt, quy tụ hát then, đàn tính, chèo, hát ru, cải lương, đờn ca tài tử, dân ca Nam Bộ trong một tổng thể nghe – nhìn hiện đại. Sự bùng nổ của loạt sân khấu đậm chất văn hóa Việt khiến khán giả phấn khích, nhiều người xem đây là chương đáng nhớ nhất mùa giải và yêu cầu mang nguyên các tiết mục lên concert. Phản ứng đó cho thấy sân khấu truyền thống hiện đại không còn là thử nghiệm bên lề, mà đang trở thành “đặc sản” được đón đợi của di sản âm nhạc Việt trên truyền hình đại chúng.
Từ Thạch Sanh đến Lạc Long Quân – Âu Cơ: di sản được kể lại bằng nhịp điệu mới
Điểm đáng nói của Công diễn 4 Anh trai nằm ở cách các nhóm nghệ sĩ không sao chép lại văn hóa dân gian, mà dùng nó làm chất liệu để xây dựng những câu chuyện âm nhạc mới. Trong “Tích tịch tình tang”, Hoàng Dũng, Hoàng Rob, Will, Thỏ Da LAB và Tùng Mint bước vào không gian văn hóa người Tày qua cảm hứng từ truyện Thạch Sanh, đưa hát then, đàn tính, làn điệu cổ “tàng bốc”, chùm sóc nhạc cùng những câu hát tiếng Tày lên sân khấu, đồng thời đưa hình ảnh múa sư tử mèo, múa bát và lễ hội vùng Đông Bắc vào cấu trúc sân khấu hiện đại. Hoàng Rob chia sẻ, khi nghe chủ đề Thạch Sanh, anh nghĩ ngay tới cây đàn thần và khả năng “lay động lòng người bằng âm nhạc, cảm xúc và sự tử tế”, từ đó chọn cách tôn vinh văn hóa Tày như linh hồn của tiết mục.
Ở “Tiếng ru cội nguồn”, liên minh Nguyên Tố – Mỹ Mãn không kể lại truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ bằng lời thuyết minh khô cứng, mà bắt đầu từ tiếng ru của mẹ, lời dạy của cha, rồi mở rộng dần bằng chèo, hát ru Bắc Bộ, âm hưởng sáo Tây Bắc, hip-hop và trap. Cheng mô tả mạch nhạc như hành trình trưởng thành: từ mộc mạc của lời ru đến những nhịp trống hội mạnh mẽ khi người con bước ra đời, rồi trở về câu “Ru con từ thuở hồng hoang…”, kết bằng tiếng hát trẻ em như lời nhắc về thế hệ tiếp nối. Chính sự chuyển động ấy biến huyền thoại thành trải nghiệm cá nhân, khiến khán giả trẻ thấy câu chuyện nguồn cội gắn với chính mình chứ không phải một biểu tượng xa lạ trên sách giáo khoa.
Hip-hop, rock và cấu trúc sân khấu mới: cây cầu nối thế hệ
Nếu “Tích tịch tình tang” và “Tiếng ru cội nguồn” thiên về chất liệu miền núi, Bắc Bộ, thì “Trên đất mình” lại đưa tinh thần hào hùng của huyền thoại Thánh Gióng vào không khí miền Nam bằng dân ca Nam Bộ, Lý Đất Giồng, cải lương hòa cùng hip-hop. Kết cấu âm nhạc trẻ, mạnh, giàu năng lượng giúp câu chuyện bảo vệ giang sơn không bị đóng khung trong vẻ uy nghi cổ điển, mà trở thành lời kêu gọi gắn với cảm xúc của người nghe ngày hôm nay. Theo NSƯT sáo trúc Trần Văn Sơn, khi giai điệu cải lương truyền thống hòa quyện ăn ý với “nhịp thở sôi động, tươi mới của âm nhạc hiện đại”, khoảng cách thế hệ được xóa nhòa và “những giá trị cội nguồn sẽ chạm đến trái tim người trẻ một cách tự nhiên và bền bỉ nhất”.
Điểm sáng khác của Công diễn 4 là cách chương trình xây dựng sân khấu truyền thống hiện đại như không gian chung cho nhiều thế hệ nghệ sĩ. Hoàng Dũng cùng mẹ – PGS.TS Hoàng Thị Chiên, nghệ nhân hát then – đứng chung trên sân khấu lớn, đưa loại hình đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào trung tâm khán phòng. Hà An Huy được mẹ là NSƯT Minh Phương hướng dẫn hát chèo, nghệ sĩ guitar phím lõm Quốc Đại mang 12 năm gắn bó với đờn ca tài tử vào cấu trúc dàn dựng hiện đại. Sự có mặt của họ không chỉ bảo chứng chuyên môn, mà còn gửi thông điệp rõ ràng: di sản âm nhạc Việt không nằm trong bảo tàng, mà sống bằng trao truyền, sáng tạo và đồng hành cùng những ngôn ngữ âm nhạc mới như hip-hop, trap, thậm chí rock sân khấu.
Khi khán giả trẻ trở thành người giải mã di sản
Tác động của Công diễn 4 Anh trai không dừng lại ở khoảnh khắc bùng nổ trên sóng truyền hình. Sau chương trình, các tiết mục khai thác chất liệu văn hóa truyền thống tiếp tục tạo hiệu ứng ngoài sân khấu: khán giả chia sẻ “Tiếng ru cội nguồn”, “Trên đất mình”, “Tích tịch tình tang” trên mạng xã hội, đồng thời kéo theo những cuộc thảo luận kéo dài về nguồn gốc nhạc cụ, trang phục, nghi lễ, truyền thuyết và hình thức trình diễn. Nhiều bài viết hàng nghìn chữ xuất hiện trên diễn đàn, phân tích từng chi tiết, đối chiếu với bối cảnh lịch sử và đời sống cộng đồng. Ở đây, người trẻ không còn là người tiêu thụ nội dung, mà chủ động giải mã di sản, đặt câu hỏi vì sao một chi tiết xuất hiện và đánh giá cách yếu tố truyền thống được đưa vào không gian giải trí hiện đại.
Điều bất ngờ – và đáng kỳ vọng – là loạt ca khúc này bước thẳng vào lớp học. Một số giảng viên tại các trường đào tạo văn hóa, nghệ thuật bày tỏ mong muốn dùng tiết mục làm tư liệu tham khảo trong bài giảng; ở bậc tiểu học, ca từ “Tiếng ru cội nguồn”, “Trên đất mình” được giáo viên lồng ghép vào bài học Tiếng Việt như chất liệu để học sinh tìm hiểu thêm về lịch sử, văn hóa, di sản. Sự hưởng ứng dành cho Công diễn 4 cho thấy khán giả không chỉ sẵn sàng đón nhận các sân khấu mang bản sắc Việt, mà còn muốn thấy chúng ở quy mô lớn hơn, từ concert đến những sân khấu mang tính quốc gia. Khi nội dung âm nhạc bước ra khỏi khuôn khổ giải trí, chạm vào giáo dục và thảo luận xã hội, đó là dấu hiệu của một di sản đã được “cập nhật hệ điều hành” thành công.
Công diễn 4 tái định nghĩa sân khấu di sản cho thời khán giả số
Nhìn tổng thể, Chương Văn hóa ở Công diễn 4 chứng minh rằng nếu biết kể chuyện, di sản không hề là gánh nặng mà là kho báu nội dung. Ba sân khấu “Tích tịch tình tang”, “Trên đất mình” và “Tiếng ru cội nguồn” tiếp cận chất liệu truyền thống theo ba hướng khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: văn hóa không bị đặt trong trạng thái “trưng bày”, mà được đưa trở lại đời sống bằng hình thức người trẻ có thể nghe, xem, chia sẻ và bàn luận. Khi người Tày, Bắc Bộ, Nam Bộ, miền núi, đồng bằng cùng xuất hiện trong cấu trúc âm nhạc trẻ, di sản âm nhạc Việt được mở rộng khỏi hình ảnh đơn nhất, trở thành một hệ sinh thái đa giọng nói sẵn sàng đối thoại với rock, hip-hop, trap, pop.
Từ góc độ chiến lược, thành công của Công diễn 4 Anh trai cho thấy các nhà sản xuất giải trí không cần chạy theo xu hướng ngoại quốc để thu hút khán giả số; chính di sản mới là “IP” mạnh nhất nếu được xử lý bằng ngôn ngữ hiện đại. Sự hưởng ứng cuồng nhiệt của khán giả trẻ khiến nghệ sĩ như Quốc Đại “có thêm niềm tin lớn” và xem đây là động lực để tiếp tục mang đờn ca tài tử, cải lương đến gần hơn với công chúng. Đồng thời, việc giảng viên, giáo viên, khán giả mạng xã hội cùng dùng các tiết mục này làm chất liệu thảo luận cho thấy sân khấu truyền thống hiện đại đã vượt khỏi khuôn khổ một gameshow. Nó mở ra hướng đi cho những concert, lễ hội âm nhạc, thậm chí chương trình giáo dục, nơi rock, hip-hop và di sản đi chung trên cùng một đường dây kể chuyện.
