Thực phẩm giả mạo online: vấn đề không còn nhỏ lẻ
Thực phẩm giả mạo online là những sản phẩm bị quảng cáo sai lệch về nguồn gốc, chất lượng, tên gọi hoặc câu chuyện đi kèm, khiến người tiêu dùng hiểu nhầm rằng mình đang mua đặc sản hoặc hàng an toàn trong khi thực tế nguyên liệu, quy trình sản xuất và hồ sơ pháp lý không đúng như công bố. Hiện tượng này ngày càng phổ biến cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và thói quen mua hàng online “nghe quảng cáo là chốt đơn”. Vụ việc liên quan đến người bán hàng sử dụng thịt trâu đông lạnh nhập từ Ấn Độ nhưng quảng cáo thành “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc” là minh chứng điển hình cho cách thông tin bị bóp méo để thu hút người mua. Những bê bối gần đây là hồi chuông báo động về mối nguy người tiêu dùng bị “sập bẫy” khi mua hàng trên không gian mạng, nếu không thay đổi thói quen kiểm tra và đặt câu hỏi trước mỗi cú click thanh toán.
Khi livestream đi nhanh hơn kiểm tra: vì sao rủi ro ngày càng nặng
Điều đáng lo không phải là mạng xã hội hay thương mại điện tử tự thân xấu, mà là tốc độ lan truyền của vi phạm đang đi nhanh hơn khả năng kiểm tra của cơ quan chức năng“”. Chỉ trong vài giờ livestream, hàng nghìn đơn thực phẩm có thể được chốt và gửi đi khắp các địa phương. Khi lực lượng kiểm tra vào cuộc thì sản phẩm đã bán rộng rãi, doanh số lớn, thậm chí chỉ được phát hiện sau khi người tiêu dùng phản ánh. Đằng sau mỗi gói thịt, mỗi hộp thực phẩm bảo vệ sức khỏe không chỉ là một cửa hàng nhỏ, mà là cả chuỗi gồm cơ sở sản xuất, tài khoản quảng cáo, người livestream, gian hàng, kho tập kết và đơn vị vận chuyển. Dữ liệu giữa các khâu chưa được kết nối, nên hậu kiểm liên tục bị đặt vào thế “chạy theo” thay vì “đón đầu”. Người mua nếu vẫn tin rằng “có nhiều người mua là an toàn” đang đánh giá sai mức độ rủi ro: số lượng đơn lớn không phải là tem kiểm định, mà ngược lại, có thể là dấu hiệu cho thấy một chiêu bán hàng sai lệch đang được khai thác triệt để.
Mạng xã hội không phải tem kiểm định thực phẩm
Một cơ sở nhỏ giờ có thể bán thực phẩm khắp cả nước, còn một người có ảnh hưởng dễ dàng đưa sản phẩm đến hàng triệu người theo dõi. Chính sức ảnh hưởng đó khiến nhiều người nhầm lẫn: thấy người nổi tiếng ăn thử, nghe kể câu chuyện đặc sản vùng cao, nhìn kho hàng chất đầy… là tin rằng mình đang chọn thực phẩm an toàn. Nhưng mạng xã hội không phải là tem kiểm định thực phẩm. Bản thân thịt trâu nhập khẩu hoàn toàn có thể là thực phẩm an toàn nếu được nhập hợp pháp và đáp ứng quy định; vấn đề nằm ở chỗ nguồn gốc, tên gọi và câu chuyện gắn với sản phẩm đã bị thay đổi khi quảng cáo đến người mua. Khi một sản phẩm được gắn với địa danh, phương pháp chế biến hay nhãn “đặc sản” không đúng thực tế, người tiêu dùng vẫn bị lừa dù hàng được sản xuất tại cơ sở có địa chỉ rõ ràng. Trên sàn thương mại điện tử, vụ 11 sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe bị yêu cầu ngừng kinh doanh vì sử dụng giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố không đúng hồ sơ là lời nhắc rằng hồ sơ pháp lý cũng có thể bị "tái chế" để qua mắt người mua.
Cách chọn thực phẩm an toàn: chuyển từ mua cho tiện sang mua có kiểm chứng
Muốn mua hàng online không bị lừa, người tiêu dùng phải dừng thói quen “nghe quảng cáo là mua” và chuyển sang tư duy “mua có kiểm chứng”. Việc đầu tiên là xác định rõ mình đang mua của ai: đọc kỹ tên pháp lý người bán, địa chỉ, số điện thoại, tránh chỉ nhìn vào nickname hay fanpage. Tiếp theo, kiểm tra lịch sử và mức độ xác thực của gian hàng, xem đánh giá thực tế từ người mua trước, đối chiếu xem đánh giá có đa dạng hay chỉ toàn lời khen ngắn ngủn giống nhau. Khi kiểm tra thực phẩm chất lượng, đừng bỏ qua thông tin nguồn gốc, nhãn hàng hóa, hóa đơn và chính sách đổi trả. Với thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm cho trẻ em hoặc hàng có giá trị cao, cần nâng mức thận trọng hơn các mặt hàng tiêu dùng thông thường. Nếu thấy giá thấp bất thường so với mặt bằng, quảng cáo công dụng vượt trội, thúc ép chuyển tiền nhanh, hoặc thông tin người bán thiếu minh bạch, hãy coi đó là tín hiệu cảnh báo và tạm dừng quyết định mua.
Xác minh nguồn gốc, chứng chỉ và vai trò mới của người tiêu dùng
Để kiểm tra thực phẩm chất lượng, chỉ nhìn hóa đơn nguyên liệu hoặc địa chỉ cơ sở sản xuất là chưa đủ; thông tin đầu vào, tên sản phẩm, nội dung công bố, nhãn hàng hóa và lời quảng cáo phải khớp với nhau. Người mua cần chủ động yêu cầu người bán cung cấp giấy công bố sản phẩm, chứng nhận liên quan và kiểm tra xem thông tin trên tem, nhãn, câu chữ quảng cáo có phù hợp với giấy tờ đó hay không. Một quy tắc đơn giản: nếu câu chuyện quảng cáo khác xa những gì được ghi trên nhãn và hồ sơ, hãy coi đó là dấu hiệu cần tránh. Theo quan điểm được nêu trong các khuyến nghị chuyên môn, cơ quan quản lý được yêu cầu chuyển sang cơ chế dựa trên mức độ rủi ro, tăng cường hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc, đồng thời bổ sung quy định để quản lý hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số và thương mại điện tử. Nhưng ngay cả khi luật được sửa, người dân vẫn là lớp phòng vệ đầu tiên: hãy lưu giữ bằng chứng (hình ảnh, hóa đơn, đoạn chat, clip quảng cáo) và phản ánh sớm qua các kênh được cung cấp khi phát hiện sản phẩm nghi giả, không rõ nguồn gốc hoặc có dấu hiệu mất an toàn. Đó không chỉ là cách bảo vệ bản thân, mà còn biến dữ liệu người tiêu dùng thành “cảm biến thị trường” giúp cơ quan chức năng phát hiện điểm nóng để xử lý kịp thời.
