Chống gian lận phải bắt đầu từ việc phòng ngừa
Chống gian lận thi cử là hệ thống quy định, giám sát và trách nhiệm nhằm bảo đảm việc thi, kiểm tra và đánh giá phản ánh trung thực năng lực người học, từ khâu chuẩn bị đến công bố kết quả. Điểm đáng chú ý trong loạt chỉ đạo mới không chỉ là yêu cầu xử lý vi phạm, mà là chuyển việc phòng chống gian lận thành nhiệm vụ thường xuyên và chủ động nhận diện rủi ro trước khi gian lận xảy ra. Bắc Ninh ban hành Chỉ thị số 16 về tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá; Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch số 3209 ngày 5/11/2026 để cụ thể hóa nhiệm vụ được giao theo Chỉ thị số 37 của Thủ tướng Chính phủ. Hưng Yên cũng có chỉ thị riêng, nhấn mạnh kiểm tra, đánh giá phải thực chất, nghiêm túc, công bằng, khách quan, đồng thời xử lý vi phạm không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Ba văn bản cùng phát đi một thông điệp: kỷ cương thi cử không thể chỉ dựa vào việc phát hiện sai phạm sau kỳ thi.
Ba điểm chung: trung thực, phòng ngừa và không chạy theo thành tích
Cách tiếp cận của Bắc Ninh, Hưng Yên và Bộ có chung ba trụ cột. Trước hết là đặt trách nhiệm lên toàn ngành, từ cơ quan quản lý, chính quyền địa phương đến người đứng đầu cơ sở giáo dục, giáo viên, nhân viên và người học. Tiếp đó là chuyển trọng tâm từ phát hiện, xử lý sang kiểm soát nguy cơ từ sớm. Cuối cùng, cả ba đều nhắm tới căn nguyên gây méo mó kết quả: áp lực thành tích và sự can thiệp trái quy định. Bắc Ninh yêu cầu không dùng riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi để xếp loại, khen thưởng máy móc; Hưng Yên cũng yêu cầu không chạy theo thành tích, không can thiệp trái phép vào điểm số và kết quả thi. Đây là lựa chọn đúng: nếu trường học bị đánh giá chủ yếu bằng tỷ lệ đỗ hoặc điểm cao, mọi biện pháp kiểm soát ở phòng thi sẽ khó xử lý sức ép hình thành từ bên ngoài. Liêm chính phải được đo bằng chất lượng học tập thật, không phải những con số đẹp.
AI và thiết bị công nghệ buộc quy chế phải theo kịp
Các chỉ đạo không dừng ở những kiểu gian lận quen thuộc như thi hộ, học thay, đạo văn, sửa điểm hay làm lộ đề. Bắc Ninh nêu rõ nguy cơ dùng thiết bị công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo để gian lận, đồng thời giao rà soát quy chế kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kỳ, cuối năm và cuối khóa để kịp bổ sung trước phương thức mới. Kế hoạch của Bộ cũng yêu cầu làm rõ hành vi bị cấm, quy trình kiểm soát, đối chiếu và trách nhiệm giải trình. Hưng Yên yêu cầu cân nhắc điều kiện thực tế khi trang bị camera, thiết bị rà soát kim loại và máy tính, theo hướng phù hợp, tiết kiệm, tránh đầu tư dàn trải. Đây là điểm cần giữ vững: công nghệ hỗ trợ giám sát, nhưng không thể thay thế quy chế rõ ràng và cán bộ có trách nhiệm. Với học sinh, đổi mới dạy học và kiểm tra đánh giá theo quá trình, sản phẩm học tập, thực hành và khả năng vận dụng kiến thức có thể giúp hạn chế gian lận, đồng thời phản ánh năng lực sát hơn.
Trách nhiệm thực thi mới quyết định hiệu quả
Chỉ thị chỉ tạo chuyển biến nếu được biến thành lịch làm việc, đầu mối kiểm tra và trách nhiệm cụ thể. Ở Bắc Ninh, việc quán triệt đến cán bộ, công chức, viên chức và cá nhân liên quan phải hoàn thành trước ngày 15/11/2026, sau đó duy trì thường xuyên. Kế hoạch của Bộ xác định bảy nhóm nhiệm vụ, giải pháp; các địa phương và cơ sở giáo dục vì thế cần triển khai đồng bộ, thay vì coi chống gian lận là việc riêng của hội đồng thi. Trách nhiệm còn nằm ở khâu giám sát, tiếp nhận phản ánh, xử lý vi phạm và báo cáo kết quả; các trường phải phổ biến hành vi bị cấm cùng hậu quả pháp lý, nhất là trước kỳ thi và đợt kiểm tra. Cần đánh giá việc thực hiện bằng mức độ minh bạch, khả năng ngăn rủi ro và chất lượng học tập, không phải số thiết bị đã lắp hay số văn bản đã ban hành. Kết luận lại, siết kỷ cương thi cử là cần thiết, nhưng phòng ngừa chỉ có ý nghĩa khi mọi cấp chịu trách nhiệm đến cùng và kết quả học tập được đánh giá thực chất.
