Thể thao học sinh: không chỉ là vận động, mà là học cách sống cùng cảm xúc
Hoạt động thể thao học sinh là những chương trình vận động có tổ chức, diễn ra thường xuyên trong nhà trường và cộng đồng, nơi các em tham gia các môn tập thể, trò chơi tương tác, vừa rèn luyện thể chất, vừa học cách nhận diện, điều tiết cảm xúc, xây dựng kỹ năng sống qua thể thao và tăng kết nối với bạn bè, thầy cô, cha mẹ. Trong bối cảnh áp lực học tập và biến đổi tâm lý tuổi dậy thì ngày càng rõ, coi sân chơi thể thao như một phần của sức khỏe tâm thần trường học không còn là lựa chọn phụ, mà phải là ưu tiên. Ngày hội thể thao với chủ đề “Cùng nhau vượt qua thử thách” tổ chức tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lũng Pù ở xã Khâu Vai, tỉnh Tuyên Quang vào ngày 17/9 đã cho thấy điều đó. Đây là một hoạt động trong khuôn khổ dự án “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” thuộc sáng kiến toàn cầu về sức khỏe tâm thần “Being” do Grand Challenges Canada khởi xướng, được tài trợ bởi Foundation Botnar và Plan International Canada.
Điều tiết cảm xúc từ những trò chơi: sân trường thành lớp học tâm lý đầu đời
Nếu chỉ nhìn thể thao như chạy nhảy cho khỏe, chúng ta bỏ lỡ phần quan trọng nhất: khả năng điều tiết cảm xúc. Tại Ngày hội thể thao ở Lũng Pù, những trò chơi như nhảy bao bố, kéo co, đẩy gậy, nhảy dây, bóng chuyền không chỉ tạo tiếng cười mà còn đặt học sinh vào các tình huống phải phối hợp, thắng – thua, chờ đợi, nhường nhịn. Không khí vui khỏe này chính là “thuốc bổ” tinh thần giúp các em giảm căng thẳng, tăng tự tin, mở rộng tình bạn và cảm nhận rõ hơn tình thương từ thầy cô, gia đình. Các trò chơi tương tác do chuyên gia tâm lý dẫn dắt – “Chicken Dance”, “Xây cầu nối”, “Thổi bong bóng cảm xúc” – đi xa hơn: trẻ được nhận diện sự khác nhau giữa cảm xúc thật và cách thể hiện, hiểu mình không cô đơn khi gặp vấn đề tâm lý, và học kỹ năng hít thở điều hòa để tự trấn tĩnh khi giận dữ hoặc buồn bực. Khi những trải nghiệm này diễn ra ngay tại trường, sức khỏe tâm thần trường học được chăm sóc từ gốc, không phải đợi tới lúc khủng hoảng mới can thiệp.
Kết nối xã hội: sân thể thao kéo gần khoảng cách bạn bè, thầy cô, gia đình
Điều đáng bàn nhất ở các mô hình không gian thể thao là khả năng tăng gắn kết xã hội, vốn là “hàng rào” bảo vệ sức khỏe tâm thần quan trọng nhưng thường bị bỏ quên. Với B.T. Long, học sinh lớp 9 Trường TH & THCS Yên Minh, câu nói “Chiều cao không phải giới hạn của con người mình” từ thầy phụ trách câu lạc bộ thể thao đã thay đổi cách em nhìn bản thân. Từ chỗ mặc cảm vì chiều cao, Long tập trung rèn kỹ thuật bóng chuyền, dần trở thành người chuyền bóng được bạn công nhận và còn chủ động động viên bạn khác đang tự ti vì cân nặng tham gia sân chơi. L.T. Thanh ở Lũng Pù trước đây rụt rè, không dám bắt chuyện với bạn; sau khi tham gia câu lạc bộ thể thao, em hòa đồng hơn, có thêm bạn, hai buổi tập bóng chuyền mỗi tuần trở thành thời gian để trò chuyện về học tập, điểm mạnh – yếu và chuyện đời thường. Quan trọng hơn, khoảng cách với thầy cô được thu hẹp: từ chỗ ngại hỏi bài, Thanh chủ động tìm đến giáo viên nhờ hướng dẫn. Những không gian thể thao bình đẳng, an toàn và hòa nhập như thế giúp tăng sức khỏe thể chất, kết nối xã hội và mối quan hệ giữa trẻ với thầy cô, cha mẹ.
Thể thao như một “hệ thống phòng ngừa” sức khỏe tâm thần trong trường học
Điều đáng nói là các hoạt động thể thao học sinh này không diễn ra tự phát, mà được thiết kế như một hệ thống phòng ngừa sức khỏe tâm thần trường học. Trước đây, Lũng Pù chỉ tổ chức thể thao vào các dịp 26/3 hay 20/11, mỗi năm hai đến ba lần. Khi dự án được triển khai, câu lạc bộ thể thao sinh hoạt hai buổi mỗi tuần, kèm các buổi giao lưu theo quý; giáo viên phụ trách được tập huấn về vận hành hoạt động và lồng ghép nội dung sức khỏe tâm thần. Tính đến tháng 8/2026, mô hình “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” đã tiếp cận 6.246 học sinh cùng 7.660 cha mẹ, người chăm sóc tại hai tỉnh Tuyên Quang và Lai Châu. Tổng cộng 29 Ngày hội thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần đã được tổ chức tại 12 trường trung học cơ sở và 6 xã. Một khảo sát cho thấy trong nhóm giáo viên và dẫn trình viên câu lạc bộ, tỷ lệ nhận định đúng về vai trò của hoạt động thể chất với sức khỏe tâm thần tăng từ 82,4% lên 94,8% – con số cho thấy sự thay đổi nhận thức không nhỏ. Khi sân thể thao trở thành nơi giáo viên quan sát cách học sinh phối hợp với bạn, phản ứng khi thắng thua, xử lý tình huống, thể thao đã trở thành “điểm chạm” tự nhiên với câu chuyện sức khỏe tâm thần.
Học sinh dân tộc và tương lai của kỹ năng sống qua thể thao
Một trong những giá trị xã hội quan trọng nhất của mô hình này nằm ở nhóm học sinh dân tộc thiểu số – những em thường thiếu không gian an toàn để nói về cảm xúc, lại càng ít cơ hội được nhìn nhận năng lực ngoài điểm số. Ở Lũng Pù, nơi phần lớn học sinh là người dân tộc, Ngày hội thể thao “Cùng nhau vượt qua thử thách” ghi nhận niềm vui, sự hào hứng lan tỏa trong các em. Hiệu trưởng nhà trường khẳng định giáo dục học sinh không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn phải giúp các em phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần, kỹ năng và phẩm chất. Theo chị Nguyễn Lê Phước Quỳnh, lợi thế của thể thao khi tiếp cận sức khỏe tâm thần trẻ em nằm ở tính gần gũi: trong quá trình vận động, cảm xúc và trạng thái tâm lý tự bộc lộ qua hành vi, tương tác, ngôn ngữ cơ thể, nhất là với trẻ vùng cao vốn thiếu vốn từ để diễn đạt. Đến nay, dự án đã xây dựng 25 góc thể thao, gồm 12 góc tại trường học và 13 góc tại cộng đồng, và được định hướng tổ chức để tiếp tục vận hành trong hệ thống hiện có, duy trì mô hình sau giai đoạn hỗ trợ. Khi không gian thể thao được đặt ngay trong nhà trường, gia đình, cộng đồng, trách nhiệm đồng hành cùng trẻ được chia đều, và điều tiết cảm xúc, kỹ năng sống qua thể thao trở thành thói quen chứ không phải hoạt động “phong trào” ngắn hạn.
