Từ hội nghị giáo dục số đến tham vọng thị trường AI
Việt Nam đang nổi lên như một điểm hội tụ của các tập đoàn công nghệ toàn cầu, thể hiện qua việc những gã khổng lồ như Google, Microsoft, Amazon, Meta, Intel, Qualcomm và Boeing cùng tham dự các hội nghị quốc tế tại Hà Nội, trong bối cảnh quốc gia này đặt mục tiêu biến tiềm năng trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo công nghệ thành sản phẩm và giá trị kinh tế cụ thể, gắn với chiến lược chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số trong hai ngày 8–9/10 tại Hà Nội với khoảng 800 đại biểu từ 40 quốc gia và vùng lãnh thổ không chỉ là một sự kiện học thuật. Đây là thông điệp chính trị rõ ràng: Việt Nam muốn được nhìn nhận như một trung tâm trong chuỗi giá trị số toàn cầu, nơi giáo dục, nghiên cứu và thị trường AI Việt Nam được thiết kế để gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp. Khi các tên tuổi như Google, Microsoft, Amazon, Meta, Intel, Qualcomm, Boeing cùng các đại học hàng đầu thế giới chủ động hội tụ, họ không chỉ tìm sân khấu trình diễn công nghệ mà còn dò đường cho những khoản đầu tư, thử nghiệm mô hình kinh doanh và tìm nguồn nhân lực AI thế hệ mới.
Vì sao các tập đoàn công nghệ chọn Việt Nam làm điểm hội tụ?
Lý do các tập đoàn công nghệ hàng đầu đồng loạt xuất hiện tại hội nghị ở Hà Nội không nằm ở lễ nghi, mà ở những thay đổi cấu trúc của nền kinh tế Việt Nam và môi trường địa chính trị rộng hơn. Nghị quyết số 57-NQ/TW do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là yếu tố quyết định sự phát triển của các quốc gia, đồng thời là thời cơ để Việt Nam bứt lên trong kỷ nguyên mới. Đây là cam kết chính trị mà các doanh nghiệp toàn cầu luôn tìm kiếm trước khi dịch chuyển chuỗi cung ứng và trung tâm nghiên cứu. Theo PGS Vũ Việt Hưng, cả Việt Nam và Canada đều coi AI, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch và hàng không vũ trụ là những lĩnh vực công nghệ mang tính chiến lược. Khi chuỗi cung ứng đang tái cấu trúc và các nước phát triển phải đa dạng hóa đối tác, Việt Nam trở thành lựa chọn hợp lý: đủ ổn định về chính trị, đủ lớn về thị trường và đang chủ động mở cửa về hợp tác công nghệ quốc tế. Hội nghị với bốn định hướng trọng tâm về chuyển đổi số giáo dục, trong đó có ứng dụng AI an toàn, có trách nhiệm, cho thấy nhà nước không chỉ nói về AI như khẩu hiệu mà đang gắn nó với hạ tầng dữ liệu, phương thức dạy – học và tiêu chuẩn nguồn nhân lực.
Thị trường AI Việt Nam: mạnh ở triển khai hơn ở mô hình nền tảng
Sai lầm phổ biến là nghĩ rằng để trở thành cường quốc AI, Việt Nam phải cạnh tranh trực diện với các phòng thí nghiệm xây mô hình ngôn ngữ khổng lồ. Thực tế, lợi thế của thị trường AI Việt Nam nằm ở khâu ứng dụng và thương mại hóa hơn là ở tầng nền tảng. Việt Nam có nền kinh tế năng động, dân số trẻ, lực lượng nhân lực công nghệ ngày càng đông và khả năng thử nghiệm mô hình mới tương đối nhanh; đây chính là những yếu tố mà các công ty công nghệ lớn đang tìm khi triển khai giải pháp AI ở quy mô thị trường. Theo PGS Vũ Việt Hưng, Việt Nam trước mắt có thể chủ động thúc đẩy hợp tác sâu hơn ở hai hướng là ứng dụng AI và công nghệ hàng không vũ trụ. "Việt Nam có một thị trường lớn cho việc đưa AI vào thực tiễn" là nhận định mang tính quotable, không phải lời động viên xã giao mà xuất phát từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu đang làm việc trong hệ sinh thái AI của Canada. Chiến lược phát triển AI hợp lý cho Việt Nam là tập trung vào các ứng dụng "virtual AI" trên nền tảng phần mềm – nơi vốn đầu tư và thời gian triển khai ngắn hơn – song song với chuẩn bị dài hạn cho "physical AI" gắn với robot, cảm biến và hệ thống sản xuất.
Hợp tác Việt Nam – Canada: từ nghiên cứu rời rạc đến chương trình có sản phẩm
Nếu các tập đoàn Mỹ đang nhìn Việt Nam như thị trường thử nghiệm và nguồn nhân lực, thì quan hệ với Canada lại cho thấy một mô hình hợp tác công nghệ quốc tế khác: kết nối nghiên cứu với triển khai thực tế. Việt Nam và Canada đang đứng trước cơ hội đưa hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo từ những dự án riêng lẻ trở thành các chương trình có sản phẩm và giá trị kinh tế cụ thể, trong đó AI, hàng không vũ trụ và các công nghệ chiến lược được xem là lĩnh vực tạo đột phá. Điểm mấu chốt ở đây là cơ chế, không chỉ là chủ đề hợp tác. PGS Vũ Việt Hưng nhấn mạnh cần xây dựng cơ chế để biến nghiên cứu thành sản phẩm và giá trị kinh tế, thông qua đồng tài trợ nghiên cứu và phát triển chung, kết nối Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) với Hội đồng Nghiên cứu Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật Canada (NSERC). Mô hình này tránh được bẫy dự án ngắn hạn thiếu tiếp nối, đồng thời khiến doanh nghiệp phải tham gia từ đầu, buộc các nhóm nghiên cứu nghĩ về thị trường, chi phí và cạnh tranh ngay trong giai đoạn thiết kế sản phẩm AI.
Từ chủ trương đến kết quả: cần đặt cược vào chương trình AI có sản phẩm
Sự hội tụ của Google, Microsoft, Amazon, Meta, Intel, Qualcomm, Boeing, cùng 800 đại biểu từ 40 quốc gia tại một hội nghị ở Hà Nội sẽ vô nghĩa nếu nó chỉ dừng ở những bài tham luận hay bức ảnh chụp chung. Điều Việt Nam cần lúc này không phải thêm danh hiệu về "đổi mới sáng tạo" mà là các chương trình AI có sản phẩm cụ thể: hệ thống phần mềm, giải pháp giáo dục số, nền tảng dữ liệu ngành, ứng dụng AI trong hàng không vũ trụ, trong quản lý tài nguyên hay trong công nghiệp sản xuất. Hội nghị đặt bốn định hướng chuyển đổi số giáo dục – hạ tầng và dữ liệu, đổi mới dạy – học, ứng dụng AI có trách nhiệm, hợp tác quốc tế – nếu được triển khai nhất quán, sẽ trực tiếp nâng cao năng lực số cho nhà giáo, cán bộ quản lý và người học, gắn giáo dục với nhu cầu phát triển nguồn nhân lực trong quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Từ góc nhìn chiến lược phát triển AI, Việt Nam đang đứng đúng vị trí: không phải phòng thí nghiệm mô hình nền tảng, mà là thị trường thực nghiệm và thương mại hóa công nghệ. Câu hỏi không còn là "có nên đặt cược vào AI không", mà là "chúng ta có dám yêu cầu mọi dự án AI phải chứng minh được sản phẩm và giá trị kinh tế hay không".
